Học nghề phải dẫn đến năng lực làm việc
Đào tạo nghề nông thôn là quá trình trang bị kiến thức và kỹ năng thực hành phù hợp với nhu cầu sản xuất, tuyển dụng tại địa phương, để người học có thể áp dụng vào công việc và tạo thu nhập bền vững. Đây không thể chỉ là việc cấp chứng chỉ: với lao động nghèo ở nông thôn, miền núi, thiếu kỹ năng nghề và không có việc làm ổn định là hai nút thắt khiến cơ hội thoát nghèo khó bền lâu.
Thực tế từng có nơi dạy theo những gì cơ sở đào tạo sẵn có, thay vì kỹ năng thị trường cần. Người học vì thế có thể tốt nghiệp mà vẫn lúng túng khi vào dây chuyền sản xuất; thanh niên nghèo, cận nghèo lại ngại cả chi phí học lẫn nguy cơ không tìm được việc sau khóa học. Đào tạo chỉ có ý nghĩa khi tháo được cả hai rào cản ấy, chứ không dừng ở số lớp mở hay chứng chỉ trao.
Lào Cai đưa doanh nghiệp vào lớp học
Tại Lào Cai, Trường Cao đẳng Nghề Yên Bái chọn cách làm đúng hướng: mời doanh nghiệp tham gia rà soát, chỉnh sửa môn học thay vì đợi học viên tốt nghiệp mới tìm đầu ra. Các đơn vị như LG Electronics Việt Nam Hải Phòng, Kim khí Thăng Long và Greenfeed Việt Nam cùng góp tiếng nói về tiêu chuẩn kỹ thuật, thực hành và nhu cầu tuyển dụng.
Cách kết nối này khiến doanh nghiệp không còn là bên tiếp nhận thụ động, mà cùng xây dựng chương trình, hướng dẫn thực hành, tiếp nhận thực tập và có thể tuyển người học. Với chương trình đào tạo theo đơn đặt hàng cùng Greenfeed, thời lượng thực hành chiếm 70%, trong đó một nửa thời gian là làm việc trực tiếp tại doanh nghiệp. Lào Cai đặt mục tiêu đào tạo nghề cho 142.000 lao động trong giai đoạn 2026–2030, gắn với chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Quy mô ấy chỉ tạo giá trị nếu kỹ năng đào tạo khớp với vị trí việc làm thực tế.
Bước tiếp theo là tiếp tục tư vấn và kết nối doanh nghiệp để giới thiệu việc phù hợp cho từng học viên. Đồng thời, hỗ trợ tài chính và công khai lộ trình tuyển dụng có thể giúp người nghèo bớt lo học xong không có đầu ra. Việc làm có hợp đồng, thu nhập ổn định và bảo hiểm mới biến tay nghề thành một phần của giảm nghèo bền vững.
Ở Sơn La, hợp tác xã biến kỹ thuật thành thực hành
Không phải mọi việc làm nông thôn đều bắt đầu từ nhà máy. Ở Sơn La, nhiều lao động vùng cao, biên giới từng sản xuất chủ yếu theo kinh nghiệm, chưa nắm chắc kỹ thuật canh tác hiện đại. Tỉnh phối hợp với các ngành, chính quyền xã và hơn 500 hợp tác xã nông nghiệp xây dựng chương trình trồng trọt, chăm sóc cây và tưới tiêu phù hợp với điều kiện từng vùng.
Trong mô hình hợp tác xã đào tạo, giảng viên và cán bộ kỹ thuật hướng dẫn người dân ngay tại vườn mẫu, trang trại theo cách “cầm tay chỉ việc”. Nội dung không chỉ gồm kỹ thuật trồng chè, cây ăn quả, rau hay chăn nuôi, mà còn có sản xuất an toàn, sơ chế, xây dựng thương hiệu và liên kết tiêu thụ. Sau khóa học, người lao động có thể tham gia chuỗi sản xuất, nhận hỗ trợ đầu vào và kết nối đầu ra; một số hợp tác xã còn ký hợp đồng sử dụng lao động đã qua đào tạo.
Trường hợp chị Nguyễn Thị May cho thấy kỹ năng chỉ có giá trị khi được áp dụng: sau khi học quy trình VietGAP, chị đầu tư hệ thống tưới tự động, trồng bắp cải trên 3.000 m² và cho biết thu nhập sau chi phí vượt 150 triệu đồng mỗi năm. Đây là kết quả đáng chú ý, nhưng không nên mặc định mọi khóa học sẽ đem lại mức thu nhập tương tự. Sơn La hiện có hơn 900 hợp tác xã, trong đó gần 650 hợp tác xã nông nghiệp; mạng lưới rộng chỉ phát huy tác dụng khi việc hướng dẫn gắn với nhu cầu và đầu ra cụ thể.
Đo bằng việc làm và khả năng áp dụng
Đánh giá hiệu quả đào tạo không nên dừng ở số người dự lớp hay số biên bản hợp tác. Cần theo dõi người học có làm được việc, áp dụng được kỹ thuật vào sản xuất, có tham gia chuỗi tiêu thụ hoặc tìm được việc phù hợp hay không. Với đào tạo tại doanh nghiệp, thước đo là năng lực thực tế và cơ hội tuyển dụng; với hợp tác xã, đó là thay đổi trong quy trình sản xuất, chất lượng đầu ra và khả năng duy trì thu nhập.
Lào Cai dự kiến tăng cường tư vấn, kết nối việc làm cho từng học viên; Sơn La sẽ tiếp tục hoàn thiện phối hợp, tăng hỗ trợ và mở rộng đào tạo theo nhu cầu thị trường. Hướng đi này đúng, nhưng cần phản hồi thường xuyên từ người học và đơn vị sử dụng lao động để chương trình không lệch khỏi thực tế. Khi kỹ năng được dùng trong công việc và mở ra việc làm ổn định tại quê nhà, đào tạo nghề mới trở thành công cụ giảm nghèo bền vững, thay vì một tấm chứng chỉ không bảo đảm sinh kế.
