Đầu tư trường nghề để người dân học gần nhà
Đào tạo nghề Sơn La là cách trang bị kiến thức và kỹ năng thực hành phù hợp với sản xuất, dịch vụ tại địa phương, để người dân có thể tìm việc hoặc phát triển sinh kế ngay tại quê nhà. Đây là lựa chọn phát triển thiết thực hơn việc chỉ mở thêm lớp học nếu cơ sở thiếu thiết bị và chương trình không sát nhu cầu.
Trước đây, nhiều trung tâm dạy nghề ở các huyện nông thôn cũ gặp khó khăn về phòng học, máy móc và nội dung đào tạo. Tỉnh đã ưu tiên xây mới, sửa chữa và nâng cấp trường nghề cùng các trung tâm giáo dục thường xuyên; nhiều nơi hiện có phòng học kiên cố, xưởng thực hành rộng và thiết bị đáp ứng yêu cầu học nghề. Việc học tại địa phương cũng giúp giảm quãng đường đi lại, chi phí ăn ở và mở cơ hội tham gia cho nhiều người hơn.
Đầu tư cơ sở vật chất chỉ có ý nghĩa khi kỹ năng học được dùng vào công việc thật. Các khóa học gắn với trồng trọt, chăn nuôi, bảo vệ thực vật, chế biến nông sản, du lịch cộng đồng và sửa chữa. Với người làm nông, kiến thức kỹ thuật còn có thể đi cùng cách lập kế hoạch sản xuất, quản lý chi phí và tìm đầu ra.
Học kép lấp khoảng trống giữa bằng cấp và tay nghề
Đào tạo nghề kép kết hợp học lý thuyết tại trường với thực hành tại doanh nghiệp; phần thực hành chiếm khoảng 70% chương trình. Mô hình này đáp lại một nghịch lý rõ rệt: người tốt nghiệp có thể thiếu kỹ năng thực tế, trong khi doanh nghiệp lại khó tuyển người đáp ứng công việc và phải đào tạo lại.
Từ năm 2022, Sơn La chọn các lĩnh vực như công nghệ thông tin, cơ khí, điện công nghiệp, chế biến nông sản, trồng trọt, bảo vệ thực vật và dịch vụ du lịch để triển khai. Trường Cao đẳng Sơn La và Trường Cao đẳng Công nghệ Sơn La đã ký thỏa thuận hợp tác với hàng chục doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh.
Điểm đáng giá không chỉ là tỷ lệ thực hành, mà là khả năng chuyển kỹ năng giữa những công việc có liên quan. Tỉnh định hướng để người học sau tốt nghiệp làm được ở nhiều lĩnh vực, nhờ vậy lựa chọn sinh kế không bị bó hẹp vào một vị trí duy nhất. Tuy nhiên, điều đó chỉ thành hiện thực nếu nội dung thực hành được thiết kế sát nghề và doanh nghiệp tham gia đủ sâu.
Việc làm nông thôn phải đi cùng thu nhập ổn định
Đích đến của đào tạo nghề không nên dừng ở chứng chỉ: người học cần có việc làm bền vững và thu nhập đủ để sống tại địa phương. Theo báo cáo của Sở Nội vụ tỉnh Sơn La, hơn 85% học viên tốt nghiệp mô hình kép có việc làm, cao hơn khoảng 15% so với cách đào tạo truyền thống; thu nhập bình quân ổn định hơn, ở mức 7–9 triệu đồng mỗi tháng tùy nghề.
Kết quả này phù hợp với kinh nghiệm của người học nghề tại địa phương. Sau khi học kỹ thuật trồng cây ăn quả, một nông dân ở Mai Sơn chuyển đất sang trồng xoài Đài Loan trên diện tích 1,5 ha và cho biết thu nhập gia đình cao hơn trước khi trồng ngô, sắn. Ở lĩnh vực khác, một học viên học công nghệ ô tô mở tiệm sửa chữa điện, cơ khí và xe máy, qua đó cải thiện thu nhập.
Ở các chương trình dạy nghề tại địa phương, tỷ lệ có việc làm ổn định sau khóa học vượt 85%, còn thu nhập bình quân tăng 20–40% so với trước khi học. Những con số ấy cho thấy việc làm nông thôn có thể giảm áp lực phải đi làm xa, nhưng hiệu quả cần được đánh giá bằng khả năng duy trì sinh kế, không chỉ bằng kết quả ngay sau tốt nghiệp.
Muốn mô hình bền vững, doanh nghiệp phải cùng chịu trách nhiệm
Học kép có triển vọng nhưng không tự vận hành. Số doanh nghiệp đủ điều kiện tham gia còn hạn chế, nhất là các cơ sở nhỏ và siêu nhỏ; đặc thù phong tục, tập quán và điều kiện sống của cộng đồng dân tộc thiểu số cũng đòi hỏi chương trình linh hoạt. Nếu doanh nghiệp chỉ nhận học viên thực tập hình thức, phần thực hành lớn sẽ không bảo đảm chất lượng.
Sơn La đang hướng tới các giải pháp đồng bộ, trong đó có hoàn thiện cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia, hỗ trợ đầu tư hạ tầng và bồi dưỡng người hướng dẫn, cùng các ưu đãi về thuế và tín dụng. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng cần gắn hỗ trợ với cam kết đào tạo, nội dung thực hành và cơ hội tuyển dụng cụ thể.
Mục tiêu đến năm 2030 là hơn 60% lao động nông thôn trong tỉnh tham gia đào tạo nghề. Muốn đạt mục tiêu ấy có chất lượng, trường nghề Sơn La cần tiếp tục gắn cơ sở vật chất với nhu cầu tuyển dụng và sinh kế từng vùng. Khi người học có kỹ năng dùng được, doanh nghiệp có nhân lực phù hợp và người dân giữ được thu nhập ổn định tại quê nhà, đầu tư đào tạo mới thực sự trở thành đầu tư cho phát triển.
