Sức hút đầu tư cần đi cùng năng lực liên kết
Chuỗi giá trị toàn cầu là mạng lưới sản xuất trong đó nhiều quốc gia đảm nhiệm các công đoạn khác nhau, từ cung ứng linh kiện đến chế tạo và phân phối sản phẩm. Với ASEAN, thách thức hiện nay không chỉ là thu hút thêm nhà máy mà còn là kết nối các mắt xích trong khu vực để giữ lại nhiều giá trị hơn.
Biến động thương mại và địa chính trị đang thúc đẩy doanh nghiệp đa dạng hóa địa điểm sản xuất, mở ra cơ hội cho chuỗi cung ứng ASEAN. Nhưng cơ hội ấy không tự động nâng tầm khu vực: nếu các nền kinh tế chỉ cạnh tranh riêng lẻ để giành dự án, ASEAN có thể tiếp tục là nơi thực hiện từng công đoạn thay vì cùng xây dựng mạng lưới sản xuất có sức chống chịu và giá trị gia tăng cao. Các chuyên gia cho rằng tái cấu trúc thương mại và đầu tư quốc tế đòi hỏi khu vực chuyển từ mở rộng quy mô sang nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng lực công nghệ và liên kết nội khối.
ASEAN đã tham gia tương đối sâu vào các chuỗi giá trị toàn cầu trong ngành ô tô, điện tử và bán dẫn, nhưng liên kết giữa doanh nghiệp trong khu vực vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Khi thương mại nội khối còn hạn chế, sức hút vốn đầu tư chưa đủ để bảo đảm doanh nghiệp địa phương cùng hưởng lợi từ sự dịch chuyển sản xuất.
Thuế quan giảm, nhưng rào cản phi thuế quan vẫn dày
ASEAN đã cắt giảm đáng kể thuế quan truyền thống, song doanh nghiệp vẫn phải xử lý tiêu chuẩn sản phẩm khác nhau, giấy phép, yêu cầu nội địa hóa, hạn chế xuất nhập khẩu, thủ tục hải quan phức tạp và cách thực thi thiếu nhất quán. Đây không phải những vướng mắc bên lề: chúng làm tăng độ khó khi tổ chức sản xuất xuyên biên giới, nơi linh kiện có thể đến từ một nước, sản xuất ở nước khác rồi bán tại thị trường thành viên thứ ba.
Khảo sát doanh nghiệp cho thấy 67% đơn vị đã dùng chuỗi cung ứng trong khu vực xem sự phức tạp về quy định và thiếu tiêu chuẩn thống nhất là trở ngại lớn; 55% nêu rào cản phi thuế quan, yêu cầu hải quan và chậm trễ khi hàng hóa qua biên giới. Những con số này cho thấy khoảng cách giữa lời mời gọi đầu tư và trải nghiệm vận hành thực tế. Nếu doanh nghiệp không thể luân chuyển đầu vào và thành phẩm thuận lợi, lợi thế về vị trí và nguồn lao động của khu vực bị suy giảm.
Rào cản phi thuế quan đôi khi phục vụ mục tiêu chính sách chính đáng, nhưng khi mỗi nước đặt ra tiêu chuẩn và quy trình riêng, tổng gánh nặng có thể triệt tiêu lợi ích từ tự do hóa thuế quan. Vì vậy, ASEAN cần ưu tiên tương thích quy định và thực thi nhất quán, thay vì chỉ tuyên bố thêm cam kết.
Hội nhập ASEAN phải hiện diện trong hoạt động hằng ngày
Điểm nghẽn nằm một phần ở cách vận hành: thỏa thuận được thống nhất ở cấp khu vực nhưng quy định, hải quan và chính sách công nghiệp do từng chính phủ triển khai. Khi tốc độ thực hiện khác nhau, doanh nghiệp phải kiểm tra lại yêu cầu ở mỗi biên giới. Hội nhập ASEAN vì thế không thể chỉ đo bằng số hiệp định; cần được đánh giá qua mức độ dễ dàng để doanh nghiệp tìm nguồn cung, sản xuất và bán hàng trong toàn khu vực.
Thị trường nội khối gắn kết hơn sẽ giúp các nhà sản xuất tìm thêm khách hàng và nhà cung ứng ngay trong khu vực, tạo điều kiện cho doanh nghiệp ở nhiều nước tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất. Điều đó cũng giảm sự phụ thuộc quá mức vào một số thị trường bên ngoài và tăng khả năng ứng phó khi nhu cầu hay chính sách thương mại đổi chiều. Kết nối thị trường không thay thế cải thiện công nghệ, nhưng tạo quy mô và tính ổn định cần thiết để doanh nghiệp đầu tư cho những công đoạn có giá trị cao.
Chênh lệch về năng lực công nghiệp và nguồn nhân lực giữa các thành viên là có thật; do đó, hội nhập hiệu quả cần hỗ trợ các doanh nghiệp cung ứng ở những nền kinh tế còn yếu hơn, thay vì để lợi ích tập trung vào vài trung tâm sản xuất. Một thị trường khu vực vận hành thông suốt sẽ giúp các thế mạnh bổ trợ nhau và tạo thêm cơ hội hình thành chuỗi cung ứng ASEAN có nhiều mắt xích nội khối.
Lộ trình tiếp theo cần ưu tiên thực thi
Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế ASEAN giai đoạn 2026–2030 đặt ra lộ trình tiếp theo cho hội nhập; Hiệp định khung Kinh tế số ASEAN mở cơ hội tăng tính thống nhất trong thương mại điện tử, dữ liệu và thương mại số. Việc triển khai phiên bản nâng cấp của Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN cũng được đẩy sớm lên cuối năm 2026, thay vì tháng 6/2027. Đây là những bước đi đáng kể, nhưng giá trị của chúng sẽ phụ thuộc vào việc doanh nghiệp có cảm nhận được thay đổi tại cửa khẩu và trong thủ tục cấp phép hay không.
Ưu tiên thực tế nên là xác định các quy định gây trùng lặp, hài hòa tiêu chuẩn ở những ngành có liên kết sản xuất xuyên biên giới và công khai tiến độ thực thi giữa các nước. Cơ chế phối hợp cũng cần xử lý kịp thời những khác biệt trong cách áp dụng cam kết, thay vì để doanh nghiệp tự gánh phần bất định.
ASEAN có sức hút đầu tư và vị trí thuận lợi trong làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Nhưng để chuyển lợi thế ấy thành vai trò cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu, khu vực phải biến hội nhập trên giấy thành thị trường có thể vận hành liền mạch. Gỡ rào cản nội khối không phải việc phụ trợ cho tăng trưởng; đó là điều kiện để ASEAN cạnh tranh bằng năng lực kết nối, công nghệ và giá trị tạo ra.
