Homeschooling là gì và vì sao gây tranh luận ở Việt Nam?
Homeschooling tại Việt Nam là hình thức học tại nhà, trong đó trẻ không đến trường mà việc học được tổ chức chủ yếu ở nhà, do cha mẹ hoặc gia sư giảng dạy, nhằm cá nhân hóa việc học nhưng lại va chạm trực tiếp với quy định giáo dục bắt buộc của bậc tiểu học. Đây không còn là câu chuyện bên lề: Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM cho biết thời gian qua đã tiếp nhận nhiều trường hợp phụ huynh cho con học tại nhà từ lớp 1 đến hết tiểu học rồi mới quay lại xin cho con vào lớp 6. Khi cảnh báo homeschooling được phát đi, tranh luận lập tức bùng lên: một bên là phụ huynh tìm kiếm sự linh hoạt, một bên là nhà quản lý lo ngại lỗ hổng pháp lý và kỹ năng xã hội trẻ em.
Lý do phụ huynh chọn học tại nhà: Tự do, cá nhân hóa và áp lực học đường
Không thể phủ nhận homeschooling Việt Nam đang phản ánh một nhu cầu thật: phụ huynh muốn thoát khỏi khuôn mẫu trường lớp. Nhiều cha mẹ nói thẳng họ không muốn con bị “trói” bởi một hệ thống cố định, muốn con độc lập trong học tập và phát triển sáng tạo. Một phụ huynh ở Phú Mỹ Hưng kể đã cho con học tại nhà từ năm 2021, dùng tài liệu online, tham khảo kinh nghiệm phụ huynh khác, thuê giáo viên đánh giá định kỳ; con học khoảng bốn giờ mỗi ngày với chương trình chuẩn Mỹ gồm toán, ngôn ngữ, khoa học và xã hội. Có người chọn học tại nhà để con tránh áp lực điểm số, bệnh thành tích và cả bạo lực học đường. Trên mạng xã hội, các nhóm homeschooling thu hút tới hàng triệu thành viên, cùng hệ sinh thái lớp online với giáo viên nước ngoài và trợ giảng Việt, cho thấy nhu cầu đang tăng mạnh.
Cảnh báo từ Sở GD-ĐT TP.HCM: Khi linh hoạt va vào quy định giáo dục bắt buộc
Vấn đề lớn nhất của homeschooling Việt Nam hiện nay không phải là học giỏi hay không, mà là xung đột với quy định giáo dục. Theo luật giáo dục hiện hành, cấp tiểu học là giáo dục bắt buộc, mọi trẻ em trong độ tuổi quy định phải đến trường để hoàn thành cấp học này; Nhà nước bảo đảm điều kiện giảng dạy và phụ huynh có nghĩa vụ cho con đi học. Sở Giáo dục và Đào tạo TP.HCM cảnh báo việc cho con học tại nhà là không phù hợp với quy định giáo dục bắt buộc và có thể khiến trẻ chịu nhiều thiệt thòi trong học tập và phát triển. Nghiêm trọng hơn, đã xuất hiện các trung tâm tự nhận dạy văn hóa, cử giáo viên đến nhà, tự cấp giấy chứng nhận hoàn thành lớp học và thu học phí khoảng 20 triệu đồng/năm học. Những vụ việc này đã được chuyển sang cơ quan công an và Sở đề nghị UBND phường, xã rà soát, không để tồn tại trung tâm dạy homeschooling cho học sinh tiểu học.
Chuyên gia và giáo viên nước ngoài: Lo kỹ năng xã hội trẻ em hơn là điểm số
Các chuyên gia thần kinh – tâm lý và giáo viên quốc tế đang lên tiếng đồng thuận về một điểm: trường học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức. Một chuyên gia thần kinh từ Úc nhấn mạnh trẻ 6–11 tuổi đang trong giai đoạn mạng lưới "não xã hội" phát triển nhanh, cần tương tác với bạn bè trong những tình huống không sắp đặt trước; mô hình một–kèm–một tại nhà khó có thể thay thế đầy đủ trải nghiệm này, dù giáo viên giỏi đến đâu. Bà cũng cảnh báo một đứa trẻ học rất tốt nhưng chưa từng phải thua bạn, giải quyết xung đột, tự điều chỉnh cảm xúc là đang thiếu một “dinh dưỡng phát triển” mà điểm số không đo được. Hai giáo viên nước ngoài tại TP.HCM cho rằng trường học dạy trẻ giao tiếp, hợp tác, xử lý bất đồng và sống trong cộng đồng, những điều rất khó tái tạo trọn vẹn ở nhà. Họ đồng thời cảnh báo rủi ro các đơn vị không được công nhận thu học phí cao rồi tự cấp chứng chỉ, cũng như nguy cơ trẻ ít cơ hội tương tác với bạn bè từ nhiều hoàn cảnh khác nhau.
Homeschooling nên được nhìn như lời nhắc cải cách hệ thống, không phải kẻ thù
Sự quan tâm tăng lên với học tại nhà không phải ngẫu nhiên; nó phản chiếu những lỗ hổng của hệ thống: áp lực điểm số, bệnh thành tích, bạo lực học đường, thiếu thời gian chơi và trải nghiệm. Một số giáo viên nước ngoài thừa nhận homeschooling có thế mạnh: linh hoạt, cá nhân hóa, cha mẹ đồng hành sâu; thậm chí là một lựa chọn hợp lý cho trẻ có nhu cầu đặc biệt hoặc bị bắt nạt, miễn là cách tổ chức đáp ứng được nhu cầu học tập và phát triển toàn diện của trẻ. Tuy vậy, ở Việt Nam hiện nay, khi quy định giáo dục chưa công nhận homeschooling, phụ huynh chọn đường này phải chấp nhận rủi ro pháp lý, nguy cơ con khó hòa nhập lại hệ thống, thiếu kỹ năng xã hội và dễ bị cuốn vào các nhà cung cấp không được kiểm định. Con đường hợp lý hơn không phải là cấm đoán tuyệt đối hay thả nổi, mà là xem homeschooling như tín hiệu cần cải cách: giảm áp lực, tăng linh hoạt trong chính trường học chính quy, đồng thời xây dựng khung pháp lý và cơ chế giám sát, hỗ trợ cho những trường hợp đặc thù. Nếu không, tranh luận homeschooling sẽ chỉ là triệu chứng, còn “căn bệnh” của hệ thống giáo dục vẫn ở đó.
