Homeschooling là gì và vì sao đang làm nóng tranh luận?
Homeschooling tại Việt Nam là hình thức tự dạy con ở nhà, nơi cha mẹ hoặc người giám hộ trực tiếp lập kế hoạch và giảng dạy chương trình cho con thay vì gửi trẻ đến trường phổ thông công lập hoặc tư thục; trẻ chủ yếu học tại không gian gia đình, sử dụng tài liệu trực tuyến, gia sư và các khóa học bên ngoài, nhưng hình thức này hiện chưa được thừa nhận trong hệ thống quy định giáo dục quốc gia nên không được cấp văn bằng tiểu học, THCS hay THPT như học sinh đi học chính quy. Điểm đáng nói là homeschooling Việt Nam không còn là hiện tượng đơn lẻ mà đang trở thành xu hướng âm thầm nhưng mạnh, đặc biệt tại các đô thị lớn. Các hội nhóm trực tuyến về homeschooling thu hút hàng triệu thành viên, với nhiều lớp học trực tuyến do giáo viên nước ngoài giảng dạy, giáo viên Việt Nam phụ giảng, học phí khoảng 38.000 đồng/giờ. Đằng sau con số này là sự dịch chuyển niềm tin của phụ huynh: họ không còn mặc định trường học truyền thống là tuyến lựa chọn duy nhất. Từ góc nhìn xã hội, đây là tín hiệu cho thấy hệ thống giáo dục phổ thông đang đối mặt với khủng hoảng niềm tin: phụ huynh chịu áp lực vì thành tích, bạo lực học đường, chương trình nặng nề; trong khi khuôn khổ pháp lý lại chưa kịp cập nhật để ôm chứa những mô hình giáo dục thay thế mới.
Cảnh báo mạnh tay từ Sở GD-ĐT TP.HCM: Homeschooling đang chạm trần pháp lý
Không phải ngẫu nhiên mà Sở GD-ĐT TP.HCM liên tiếp phát cảnh báo về homeschooling và chuyển hồ sơ sang công an điều tra. Theo thạc sĩ Lâm Hồng Lãm Thúy, Trưởng phòng Giáo dục phổ thông, Sở đã tiếp nhận các trường hợp học sinh học homeschooling từ hết lớp 1, lớp 1–3, thậm chí toàn bộ cấp tiểu học rồi đến sát thời điểm vào lớp 6 phụ huynh mới xin cho con quay lại trường. Điều này không chỉ khiến nhà trường lúng túng trong việc xếp lớp, lập hồ sơ mà còn đặt câu hỏi: những năm tiểu học đó có được coi là hoàn thành giáo dục bắt buộc hay không? Một điểm đáng lo nữa là sự nở rộ của các trung tâm đăng ký dưới danh nghĩa "trung tâm kỹ năng sống" nhưng thực chất dạy chương trình giáo dục phổ thông, cử giáo viên đến nhà và tự cấp giấy chứng nhận hoàn thành lớp học, học phí khoảng 20 triệu đồng/năm. Đây là vùng xám giữa giáo dục thay thế và dịch vụ tự phát: vừa lợi dụng khao khát tìm lối đi khác của phụ huynh, vừa phớt lờ quy định giáo dục hiện hành – nơi cấp tiểu học được xác định là giáo dục bắt buộc, mọi trẻ trong độ tuổi phải đến trường. Theo Sở, hình thức cho con hoàn toàn học ở nhà như vậy "không phù hợp với quy định về giáo dục bắt buộc" và có thể khiến trẻ không được tiếp cận đầy đủ chương trình, hoạt động giáo dục, cơ hội rèn luyện kỹ năng và giao lưu với bạn bè. Đây là phát biểu mang tính nguyên tắc, đồng thời là lời nhắc mạnh rằng homeschooling Việt Nam hiện đang vận hành ngoài lề pháp luật, đẩy rủi ro cuối cùng về phía trẻ em.
Phụ huynh chọn tự dạy con ở nhà: Tự do học tập và nỗi bất mãn với trường lớp
Nếu chỉ nhìn từ phía cơ quan quản lý, homeschooling dễ bị quy về "vi phạm". Nhưng để hiểu làn sóng này, phải lắng nghe phụ huynh. Trường hợp chị L.H.Thúy ở Phú Mỹ Hưng không phải cá biệt: chị cho con học homeschooling từ mùa dịch COVID-19, định hướng du học Mỹ, mua tài liệu online, học theo chương trình chuẩn Mỹ với bốn môn toán, nghệ thuật ngôn ngữ, khoa học và xã hội; tổng chi phí khoảng 15 triệu đồng/tháng – tương đương học phí trường tư. Chị nói thẳng: chị không muốn bị ràng buộc, muốn con tự lập trong học tập và phát huy sự sáng tạo. Nhiều phụ huynh khác chủ động rời bỏ hệ thống trường lớp vì ám ảnh điểm số, thi cử, bệnh thành tích và lo ngại bạo lực học đường. Họ nhìn thấy ở homeschooling Việt Nam một lối thoát: ngày học chỉ khoảng 4 giờ, linh hoạt thời gian, cá nhân hóa nội dung, giảm áp lực kiểm tra liên tục. Trên mạng xã hội, sự tăng trưởng của các nhóm homeschooling với hàng triệu thành viên chính là bản phúc trình không lời về mức độ bất mãn với mô hình giáo dục truyền thống. Cả hai giáo viên nước ngoài đang sống tại TP.HCM cũng thừa nhận homeschooling có ưu điểm rõ rệt: nhịp học theo năng lực từng trẻ, sự kèm cặp cá nhân, vai trò phụ huynh được tăng cường. Đồng thời, một người trong số họ chia sẻ có nhiều bạn bè – chủ yếu là gia đình expat – lựa chọn tự dạy con ở nhà và ông tôn trọng quyết định ấy vì "mỗi đứa trẻ và mỗi gia đình có nhu cầu khác nhau". Làm ngơ trước tiếng nói này cũng nghĩa là bỏ qua một tín hiệu thay đổi xã hội quan trọng.
Nguy cơ về phát triển xã hội học sinh: lỗ hổng khó bù của homeschooling
Dù nhiều gia đình khoe con homeschooling nắm được "hàng trăm kỹ năng toán" và tiếng Anh tương đương học sinh Mỹ, các chuyên gia thần kinh – tâm lý lại cảnh báo một rủi ro ít thấy ngay: thiếu tương tác xã hội. TS Quang Thức Hảo phân tích, từ 6–11 tuổi là giai đoạn mạng lưới "não xã hội" phát triển mạnh, trẻ cần được tương tác với bạn bè đồng trang lứa trong những tình huống không sắp đặt sẵn. Đây là vùng mà mô hình một-thầy-một-trò tại nhà khó có thể thay thế đầy đủ, dù giáo viên giỏi đến đâu. Theo ông, những thiếu hụt này có thể không bộc lộ ở tuổi nhỏ nhưng sẽ hiện rõ khi bước vào tuổi dậy thì hoặc môi trường du học, nơi áp lực xã hội cao trong khi kỹ năng tương tác chưa được luyện đủ. Hai giáo viên nước ngoài tại TP.HCM cũng nhấn mạnh: trường học không chỉ là nơi truyền đạt tri thức mà còn là cộng đồng, nơi trẻ học giao tiếp, hợp tác, xử lý bất đồng và sống trong tập thể. Một người nói thẳng: "Tôi thích cho chính con mình học trường chính quy" – bởi giáo dục là quá trình học cách thích nghi với người và tình huống đa dạng, chứ không chỉ là học nội dung. Ngay cả khi thừa nhận homeschooling Việt Nam giúp một số trẻ vươn tới thành tích học thuật cao, TS Hảo nhắc phụ huynh không nên thần thánh hóa bất cứ mô hình nào: mỗi lựa chọn đều có mặt hạn chế, và cha mẹ phải chủ động bù đắp khoảng trống – đặc biệt là khoảng trống về phát triển xã hội học sinh.
Giữa tự do giáo dục và trách nhiệm nhà nước: Việt Nam cần khung cho giáo dục thay thế
Điểm nghẽn lớn nhất của homeschooling Việt Nam hiện nay là khoảng trống quy định giáo dục. Theo thông tin từ Sở GD-ĐT TP.HCM, hình thức này chưa được thừa nhận trong hệ thống giáo dục quốc gia; học sinh học ở nhà không được cấp bằng tiểu học, THCS, THPT như học sinh trường công, trường tư. Hệ quả thực tế: nhiều em quay lại trường ở bậc cao hơn thì thiếu hồ sơ, học bạ, giấy tờ pháp lý; cơ quan quản lý phải "gỡ từng ca" để bảo đảm quyền lợi của trẻ. Sở đã đề nghị UBND phường, xã kiểm tra 100% trẻ trong độ tuổi đến trường, rà soát các trung tâm kỹ năng sống, cơ sở kinh doanh tổ chức dạy homeschooling, nhằm không để tồn tại tình trạng dạy chương trình văn hóa trá hình cho học sinh tiểu học. Một giáo viên nước ngoài cũng cảnh báo không nên để giáo dục trẻ em vào tay các đơn vị không được quản lý mà vẫn thu học phí cao và tự cấp chứng chỉ riêng. Đó không chỉ là rủi ro tài chính mà còn là rủi ro về tương lai: văn bằng không được công nhận, trẻ khó tiếp tục học tập chính quy. Tuy vậy, phản ứng chủ yếu theo hướng "siết" và chuyển hồ sơ sang công an mới giải quyết được phần ngọn. Về lâu dài, Việt Nam cần thảo luận nghiêm túc về các mô hình giáo dục thay thế: có thể tham khảo kinh nghiệm quốc tế như mô hình "mỏ neo" – cho phép trẻ homeschooling nhưng vẫn gắn với một trường chính thống, có học bạ, kế hoạch học tập, giáo viên kiểm tra định kỳ và tham gia kỳ thi chung. Khi đó, quyền lựa chọn của phụ huynh được tôn trọng, trong khi nhà nước vẫn bảo đảm chuẩn tối thiểu và bảo vệ trẻ khỏi dịch vụ giáo dục tự phát. Nếu không mở cuộc đối thoại này, tranh luận homeschooling sẽ tiếp tục bị đẩy vào thế đối đầu – giữa cha mẹ muốn thoát khỏi hệ thống và cơ quan quản lý buộc phải bảo vệ tính bắt buộc của giáo dục tiểu học.
