Đào tạo để chuyển từ phản ứng sang chủ động
Chương trình tăng cường năng lực thực thi pháp luật trên biển là sáng kiến hợp tác đào tạo các lực lượng chức năng về phát hiện, kiểm tra và xử lý vi phạm trên biển, kết hợp kỹ năng nghiệp vụ với phân tích thông tin và chứng cứ. Ngày 29/10/2026, Phó Cục trưởng Cục Hải quan Âu Anh Tuấn dự lễ giới thiệu giai đoạn III của dự án tại trụ sở Liên hợp quốc ở Việt Nam. Điểm đáng chú ý không chỉ là tiếp tục đào tạo, mà là hướng hoạt động kiểm soát trên biển tới khả năng nhận diện nguy cơ sớm hơn. Tội phạm hàng hải có thể liên quan nhiều loại vi phạm và đòi hỏi phối hợp giữa các lực lượng; vì vậy, kỹ năng lên tàu, khám xét và xử lý chứng cứ cần đi cùng năng lực đọc tình hình. Hợp tác Hải quan UNODC có ý nghĩa khi giúp gắn đào tạo thực thi pháp luật với nhu cầu nghiệp vụ cụ thể.
Kết quả cũ là nền tảng, không phải đích đến
Hai giai đoạn trước đã tổ chức 30 khóa đào tạo chính thức, với 491 lượt cán bộ Hải quan, Cảnh sát biển, Kiểm ngư và cơ quan chức năng tham gia. Nội dung gồm nhận thức tình hình, lên tàu, kiểm tra, khám xét, bắt giữ, phân tích thông tin và xử lý chứng cứ. Quy mô này cho thấy dự án đã xây dựng được nền tảng đào tạo liên ngành; song con số khóa học tự nó chưa bảo đảm năng lực thực tế nếu thiếu thực hành, cập nhật nghiệp vụ và phối hợp thường xuyên. Giai đoạn mới được xác định sau khi các bên đánh giá kết quả trước đó và chọn các lĩnh vực ưu tiên cho giai đoạn 2026-2029. Đây là thời điểm phù hợp để chuyển từ phổ cập kỹ năng cơ bản sang huấn luyện chuyên sâu, giúp cán bộ vận dụng kiến thức trong những tình huống vi phạm phức tạp trên biển.
Ba trọng tâm, một bài toán phối hợp
Trong giai đoạn 2026-2029, dự án dự kiến tổ chức 18 khóa đào tạo kỹ năng nghiệp vụ, tập trung vào ngăn chặn vận chuyển ma túy bằng đường biển, chống buôn lậu và vận chuyển trái phép hàng hóa, đồng thời đấu tranh với khai thác thủy sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Ba hướng này đòi hỏi chuyên môn khác nhau nhưng cùng phụ thuộc vào kiểm soát hiệu quả, trao đổi thông tin và phối hợp giữa các cơ quan. Riêng chống buôn lậu trên biển không thể chỉ dựa vào kiểm tra khi tàu đã bị phát hiện; năng lực chọn mục tiêu và đánh giá dấu hiệu rủi ro cũng quan trọng. Việc đưa ma túy, hàng hóa và IUU vào cùng chương trình là lựa chọn thiết thực, miễn là đào tạo đủ chiều sâu cho từng loại vi phạm thay vì áp dụng một quy trình chung cho mọi tình huống.
Công nghệ cần đi cùng năng lực con người
Phía Hải quan đề nghị UNODC tiếp tục hỗ trợ đào tạo chuyên sâu về kiểm soát và thực thi pháp luật trên biển, chú trọng ứng dụng công nghệ để phân tích thông tin, nhận diện rủi ro và phát triển đội ngũ giảng viên nguồn. Đây là hướng đi đáng ưu tiên: dữ liệu chỉ giúp ích khi cán bộ biết đánh giá tín hiệu, xác định mục tiêu kiểm tra và phối hợp hành động. Xây dựng giảng viên nguồn cũng có thể giúp kiến thức được duy trì và truyền lại trong hệ thống, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các khóa đào tạo ngắn hạn. Hải quan khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp với UNODC và các cơ quan liên quan, đồng thời tăng cường chia sẻ kinh nghiệm và phối hợp nghiệp vụ. Thành công của giai đoạn III vì thế nên được nhìn qua khả năng biến đào tạo và công nghệ thành năng lực kiểm soát chủ động, chứ không chỉ qua số khóa được tổ chức.
