Đường sắt cao tốc Bắc Nam: hơn một tuyến vận tải mới
Đường sắt cao tốc Bắc Nam là một dự án hạ tầng vận tải Việt Nam được định hướng kết nối Hà Nội với TPHCM qua các trung tâm kinh tế vùng, nhằm rút ngắn thời gian di chuyển, mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm, thúc đẩy du lịch và hỗ trợ mô hình phát triển cân bằng hơn giữa các khu vực, đồng thời nâng năng lực cạnh tranh quốc gia thông qua liên kết giao thông, logistics và quy hoạch đô thị hiện đại. Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị triển khai đường sắt cao tốc Bắc Nam, câu hỏi quan trọng không còn là “có làm hay không” mà là “muốn tái cấu trúc phát triển kinh tế như thế nào”. Ông TC Chew, Tổng giám đốc Arup khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, nhấn mạnh Việt Nam cần xác định rõ mong muốn kết nối các đô thị lớn, mở hành lang kinh tế mới và hướng tới mô hình tăng trưởng hiệu quả, phát thải thấp hơn. Nếu chỉ xem đây là một tuyến vận tải mới, chúng ta sẽ đánh mất phần giá trị chiến lược lớn nhất của dự án: tái thiết bản đồ phát triển vùng.
Kết nối hai cực tăng trưởng: động lực cho phát triển kinh tế khu vực
Tuyến đường sắt cao tốc Bắc Nam, nếu vận hành hiệu quả, sẽ trở thành trục kết nối hai khu vực kinh tế lớn nhất đất nước, tạo nên một hành lang logistics và giao thông xuyên suốt. Tuyến kết nối Hà Nội với TPHCM, đi qua các trung tâm tỉnh thành trọng yếu, có khả năng mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm, thúc đẩy du lịch, giảm trở ngại trong di chuyển và hỗ trợ mô hình phát triển cân bằng hơn giữa các vùng. Nói cách khác, mỗi ga trên tuyến không chỉ là điểm dừng chân, mà là các “nút kinh tế” mới, nơi giá trị đất đai, dịch vụ và đầu tư được kích hoạt. Ông TC Chew cho rằng giá trị của đường sắt cao tốc Bắc Nam không chỉ nằm ở kết nối giao thông mà còn ở khả năng tạo động lực tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của quốc gia. Nếu quy hoạch tốt, các tỉnh nằm trên tuyến có thể chuyển từ vị trí trung chuyển sang vị trí trung tâm của chuỗi giá trị mới.
TOD và bài toán bản đồ phát triển kinh tế mới
Điểm mấu chốt của dự án không nằm trên chính đường ray mà nằm quanh nhà ga. Chi phí đầu tư ban đầu rất lớn, nhưng giá trị dài hạn không chỉ đến từ doanh thu vé, mà từ khả năng nâng giá trị đất đai, thu hút đầu tư, tái định hình không gian quanh nhà ga và mở rộng tiếp cận việc làm, dịch vụ. Chính vì vậy, phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) phải được đưa vào từ giai đoạn thiết kế. Các nhà ga cần được quy hoạch thành những trung tâm đô thị tích hợp, nơi nhà ở, thương mại, không gian công cộng và các phương thức di chuyển kết nối với nhau. Nếu TOD được triển khai nửa vời, đường sắt cao tốc sẽ chỉ chuyển hành khách nhanh giữa các điểm nghẽn mới, chứ không tạo ra cấu trúc phát triển kinh tế hợp lý hơn. Đường sắt cao tốc Bắc Nam phải trở thành xương sống cho một bản đồ đô thị và công nghiệp hoàn toàn khác, chứ không chỉ là bản nâng cấp của mạng lưới hiện tại.
Logistics và giao thông: sức mạnh nằm ở hành trình liền mạch
Về logistics và giao thông, một tuyến đường sắt cao tốc chỉ phát huy tốt khi toàn bộ hành trình được kết nối liền mạch. Nếu hành khách xuống tàu phải đối mặt với ùn tắc, giao thông công cộng hạn chế hoặc chặng cuối kéo dài, lợi ích của tuyến đường sẽ bị suy giảm. Điều này đúng với cả hành khách và hàng hóa: tốc độ cao trên tuyến chính không còn ý nghĩa khi “chặng cuối” bị đứt gãy. Quy hoạch nhà ga vì thế cần gắn chặt với mạng lưới metro, xe buýt, sân bay và định hướng phát triển các khu vực lân cận, tạo ra một hành trình liền mạch từ điểm khởi hành đến điểm đến cuối cùng. Nếu làm tốt, đường sắt cao tốc Bắc Nam sẽ đóng vai trò trục xương sống của hạ tầng vận tải Việt Nam, nơi các phương thức vận tải khác bám vào và được nâng cấp, thay vì cạnh tranh lẫn nhau.
Tham vọng lớn phải đi kèm năng lực triển khai và niềm tin công chúng
Các dự án quy mô lớn không thể thành công chỉ nhờ tham vọng; với Việt Nam, vấn đề không chỉ là có nên đầu tư đường sắt cao tốc hay không, mà là liệu những nền móng cần thiết đã được chuẩn bị từ hôm nay để dự án vận hành hiệu quả, khả thi về tài chính và tạo giá trị bền vững hay chưa. Arup nhấn mạnh chương trình cần mô hình triển khai rõ ràng, lộ trình phân kỳ thực tế và phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương. Đây cũng là cơ hội để nâng năng lực kỹ thuật, công nghệ, quản lý vận hành và chuỗi cung ứng trong nước thông qua kế hoạch phát triển nhân lực dài hạn, hợp tác giữa trường đại học và doanh nghiệp, kèm theo chuyển giao tri thức. Cuối cùng, niềm tin công chúng là điều kiện để dự án nhận được ủng hộ dài hạn; cần minh bạch về phương án tuyến, giải phóng mặt bằng, tái định cư, tổng mức đầu tư, tiến độ và lợi ích kỳ vọng, để người dân thấy rõ tác động với khả năng di chuyển và cơ hội kinh tế. Nếu những yếu tố này được đáp ứng, đường sắt cao tốc Bắc Nam có thể trở thành biểu tượng của một chiến lược phát triển hạ tầng và kinh tế chín chắn, thay vì chỉ là công trình tham vọng.
