Luật mở cửa, nhưng chưa tạo ra thị trường
CCS là chuỗi hoạt động tách carbon dioxide khỏi nguồn phát thải, xử lý và vận chuyển khí này đến các cấu trúc địa chất phù hợp để lưu trữ lâu dài, nhằm giảm lượng CO₂ thải vào khí quyển. Đây là nền tảng công nghệ có thể giúp những ngành công nghiệp khó cắt giảm phát thải tiếp tục hoạt động trong giới hạn carbon ngày càng chặt.
Ngày 23/8/2026, Quốc hội thông qua Luật Dầu khí sửa đổi, lần đầu luật hóa hoạt động CCS gắn với dầu khí; luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027. Đây là bước cần thiết, nhưng luật hóa không tự biến tiềm năng thành dự án đầu tư. Để hình thành ngành CCS Việt Nam, doanh nghiệp vẫn cần tiêu chuẩn kỹ thuật, cấp phép đồng bộ, phân định trách nhiệm dài hạn và mô hình doanh thu đủ tin cậy. Dự thảo nghị định hướng dẫn đang được xây dựng, vì vậy chất lượng quy định triển khai sẽ quyết định liệu khung pháp lý ban đầu có dẫn đến hoạt động thực tế hay chỉ dừng ở chủ trương.
Tiềm năng địa chất phải đi cùng nhu cầu và khả năng thương mại
Các con số về khả năng lưu trữ rất lớn, nhưng không nên nhầm tài nguyên địa chất với trữ lượng thương mại đã được kiểm chứng. Nghiên cứu hợp tác giữa Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam và JOGMEC ước tính tiềm năng tại các bể Sông Hồng, Cửu Long và Nam Côn Sơn lên tới 71 tỷ tấn CO₂. Những ước tính khác nhau cho thấy vẫn cần khảo sát, xác định khả năng tiếp nhận, độ kín, an toàn và chi phí của từng địa điểm trước khi tính đến đầu tư.
Công nghệ thu giữ carbon cũng không phải một thiết bị đơn lẻ: CO₂ được tách từ khí thải, làm sạch, nén rồi vận chuyển bằng đường ống hoặc tàu đến nơi lưu trữ hay sử dụng. Trước khi bơm ép, cấu trúc địa chất phải được lựa chọn kỹ để hạn chế rò rỉ. Nhu cầu có thể đến từ xi măng, thép, hóa chất, lọc hóa dầu, phân bón và chế biến khí—những ngành khó giảm phát thải chỉ bằng điện hóa hoặc năng lượng tái tạo. Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới, cơ hội CCUS chi phí tương đối thấp có thể đạt 4,5 triệu tấn CO₂ mỗi năm vào năm 2030; đến năm 2050, mức giảm phát thải trong các lĩnh vực được nghiên cứu có thể đạt khoảng 40 triệu tấn mỗi năm.
Dầu khí có lợi thế hạ tầng, nhưng chi phí là phép thử
Chuyển dịch xanh dầu khí có cơ sở thực dụng: ngành này đã có hạ tầng ngoài khơi, kinh nghiệm vận hành và đội ngũ chuyên gia có thể phục vụ khảo sát, vận chuyển, bơm ép và giám sát CO₂. Khi các mỏ suy giảm, tận dụng tài sản hiện hữu cho dự án thu hồi carbon và những lĩnh vực năng lượng mới hợp lý hơn là để năng lực công nghiệp sẵn có mất dần. CCS/CCUS còn có thể hỗ trợ tăng thu hồi tại một số mỏ gần cạn kiệt, đồng thời góp phần giảm phát thải.
Tuy nhiên, lợi thế kỹ thuật không đồng nghĩa với lợi thế kinh tế. Nghiên cứu của Viện Dầu khí Việt Nam cho biết tổng chi phí thu giữ, vận chuyển và lưu trữ CO₂ có thể cao hơn khoản doanh nghiệp hiện phải trả để mua tín chỉ carbon. Nếu không có bên phát thải sẵn sàng trả phí, cơ chế chia sẻ rủi ro và quy định trách nhiệm sau khi đóng giếng, dự án khó vượt qua quyết định đầu tư. Vì thế, mục tiêu không nên là xây dựng thật nhanh, mà là kiểm chứng được chi phí và độ an toàn bằng dự án có quy mô phù hợp.
Bắt đầu bằng dự án trình diễn, không bằng kỳ vọng
Lộ trình khả thi cần đi theo thứ tự. Trước hết, hoàn thành bản đồ lưu trữ quốc gia và đánh giá kỹ thuật từng địa điểm; tiếp đó, chọn ít nhất một dự án trình diễn toàn chuỗi, từ nguồn phát thải đến nơi lưu trữ. Song song, nên thiết kế cụm CCS để nhiều cơ sở phát thải cùng dùng hạ tầng chung, thay vì buộc từng doanh nghiệp tự gánh toàn bộ chuỗi.
Sau khi dữ liệu địa chất, chi phí thực tế và trách nhiệm pháp lý được kiểm chứng, Việt Nam mới nên mở rộng quy mô hoặc xem xét dịch vụ lưu trữ xuyên biên giới. Cách tiếp cận tuần tự này vừa hạn chế rủi ro đầu tư, vừa tạo cơ hội hình thành dịch vụ khảo sát, thiết kế, chế tạo thiết bị, vận chuyển, quan trắc và kiểm định trong nước. CCUS có thể góp phần giảm phát thải và duy trì sức cạnh tranh công nghiệp, nhưng chỉ khi có người mua dịch vụ, quy tắc chịu trách nhiệm rõ và hạ tầng dùng chung hiệu quả. Luật đã đặt viên gạch đầu tiên; lộ trình kiểm chứng được mới quyết định ngành CCS có đứng vững về kinh tế hay không.
