Chọn đúng điểm khởi đầu, đừng chạy theo quy mô
CCUS là chuỗi công nghệ thu giữ, xử lý, vận chuyển rồi sử dụng hoặc lưu trữ CO₂ nhằm giảm phát thải từ các hoạt động công nghiệp. Với Việt Nam, bài toán trước mắt không phải phủ kín bản đồ bằng những đề án lớn, mà là chọn một số điểm có nguồn phát thải tập trung, điều kiện kỹ thuật phù hợp và nơi tiếp nhận CO₂ đáng tin cậy.
Tại hội thảo về CCUS tổ chức sáng 27/10, các chuyên gia và đại diện cơ quan quản lý bàn về tiềm năng, quy trình triển khai và những điều kiện cần tháo gỡ để đóng góp cho mục tiêu Net Zero vào năm 2050. Đây là thời điểm cần chuyển từ thảo luận tiềm năng sang xác định dự án có thể kiểm chứng. CCUS không thay thế điện hóa hay chuyển đổi nhiên liệu; nó bổ sung lựa chọn cho những ngành khó giảm phát thải bằng các cách đó. Vì vậy, ưu tiên nghiên cứu nên đặt vào những cơ sở công nghiệp có dòng CO₂ phù hợp và có thể kết nối với khu vực lưu trữ, thay vì chia nguồn lực mỏng trên nhiều địa bàn.
Tiềm năng địa chất lớn, nhưng cần xác minh từng cấu tạo
Ba bể trầm tích Việt Nam gồm Sông Hồng, Cửu Long và Nam Côn Sơn được đánh giá có tổng tiềm năng lưu trữ khoảng 71 tỷ tấn CO₂, theo kết quả hợp tác giữa Petrovietnam và Tổ chức An ninh kim loại và năng lượng Nhật Bản. Con số này tạo cơ sở để khảo sát, nhưng không đồng nghĩa toàn bộ dung lượng đã sẵn sàng tiếp nhận CO₂. Năng lực lưu trữ thực tế phải được xác định tại từng mỏ hoặc cấu tạo địa chất, trong đó có thể xem xét các mỏ dầu khí đã suy giảm và tầng chứa nước mặn sâu.
Muốn biến tiềm năng thành dự án thí điểm CCUS, phải nối ba mắt xích: nguồn phát thải, phương tiện vận chuyển và nơi bơm ép. CO₂ sau khi thu giữ cần được xử lý, nén rồi đưa đến địa điểm sử dụng hoặc lưu trữ; vì thế, khoảng cách và khả năng kết nối cũng quan trọng như dung lượng địa chất. Giai đoạn 2027-2030 được đề xuất dành cho đánh giá chi tiết dung lượng tại từng mỏ và bể, làm căn cứ chọn thí điểm và hướng tới hình thành trung tâm lưu trữ.
Hạ tầng dầu khí là lợi thế nên dùng trước
Ngành dầu khí là điểm xuất phát hợp lý vì đã có kinh nghiệm, dữ liệu địa chất, giếng khoan, đường ống và công trình ngoài khơi có thể nghiên cứu tận dụng cho vận chuyển, bơm ép và lưu trữ CO₂. Những tài sản này không tự động trở thành hạ tầng CCUS, nhưng có thể giúp giảm khoảng cách từ khảo sát đến triển khai và tạo điều kiện phối hợp giữa các khâu trong chuỗi.
Việt Nam cũng có kinh nghiệm thử nghiệm bơm ép CO₂ tại mỏ Rạng Đông năm 2011, kết hợp với tăng cường thu hồi dầu; đây là nền tảng kỹ thuật đáng lưu ý cho các nghiên cứu tiếp theo. Tuy nhiên, kinh nghiệm trước đây không thể thay thế việc đánh giá an toàn cho từng địa điểm. Trước khi bơm, cần khảo sát cấu trúc địa chất và thiết kế giám sát phù hợp để kiểm soát khả năng lưu giữ lâu dài. Lựa chọn thí điểm quanh các cụm dầu khí có lợi thế kết nối vì thế thuyết phục hơn là xây dựng hạ tầng riêng trên diện rộng ngay từ đầu.
Vốn, công nghệ và luật lệ phải đi cùng nhau
Tiềm năng địa chất không đủ để khởi động dự án. CCUS tại Việt Nam còn phải tháo gỡ các rào cản về tài chính, công nghệ, hạ tầng và cơ chế chính sách. Luật Dầu khí năm 2026, được Quốc hội thông qua ngày 23/8 và dự kiến có hiệu lực từ 1/3/2027, đã dành quy định cho hoạt động thu giữ, lưu trữ CO₂ gắn với dầu khí; nhưng khung luật chỉ là bước đầu. Doanh nghiệp cần những quy định rõ về quyền lưu trữ, trách nhiệm giám sát dài hạn, ứng phó sự cố rò rỉ và đo lường, báo cáo, thẩm định lượng phát thải được cắt giảm.
Cơ chế tài chính và hướng dẫn kỹ thuật cũng cần đủ rõ để các bên biết ai chịu trách nhiệm ở từng công đoạn, từ thu giữ đến lưu trữ. Nếu thiếu sự đồng bộ, dự án có thể mắc kẹt dù nguồn phát thải và địa điểm lưu trữ đã được xác định. Bước đi hợp lý là tập trung nguồn lực cho khảo sát chi tiết giai đoạn 2027-2030, chọn điểm có lợi thế và dùng kết quả thí điểm để hoàn thiện quy trình. Việt Nam không thiếu tiềm năng; điều cần chứng minh trước tiên là một mô hình có thể vận hành an toàn, kết nối được hạ tầng và có cơ chế đủ chắc để thu hút đầu tư.
