Thỏa thuận Pháp – Việt về Trường Công nghệ đường sắt: Một bước đi chiến lược
Hợp tác Pháp – Việt về đào tạo đường sắt là sáng kiến thiết lập Trường Công nghệ đường sắt trên địa bàn Hà Nội nhằm chuẩn bị đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhân lực kỹ thuật cho mạng lưới đường sắt đô thị, đường sắt cao tốc và quá trình hiện đại hóa hạ tầng đường sắt quốc gia, thông qua chuyển giao công nghệ, mô hình đào tạo tiên tiến và liên kết chặt chẽ với các dự án thực tế.
Điểm then chốt của sự kiện không nằm ở nghi thức ký kết mà ở lựa chọn chiến lược: Việt Nam chấp nhận đặt bài toán nhân lực giao thông lên bàn hợp tác quốc tế, thay vì tiếp tục “vừa làm, vừa mò”. Tại Paris, lãnh đạo Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội, Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) và Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải (UTT) đã trao bản ghi nhớ hợp tác thành lập và phát triển Trường Công nghệ đường sắt trước sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Theo bản ghi nhớ này, Trường Công nghệ đường sắt sẽ trở thành hạt nhân của chương trình đào tạo đường sắt Việt Nam, gắn trực tiếp với nhu cầu nhân lực cho các tuyến đô thị Hà Nội và các dự án quy mô quốc gia.
Vì sao nhân lực quyết định thành bại các dự án đường sắt cao tốc
Nếu coi kết cấu hạ tầng là bộ xương, công nghệ là bộ não thì nhân lực giao thông chính là hệ thần kinh của mọi dự án đường sắt. Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh kết cấu hạ tầng đường sắt, với việc triển khai đường sắt tốc độ cao bắc – nam và hiện đại hóa hệ thống đường sắt quốc gia. Quy mô đầu tư lớn đặt ra yêu cầu cấp thiết về đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhân lực kỹ thuật có khả năng tiếp nhận, vận hành và từng bước làm chủ công nghệ đường sắt hiện đại.
Tại Hà Nội, tham vọng mạng lưới 15 tuyến đường sắt đô thị với tổng chiều dài khoảng 303,5 km vào năm 2035 không thể thành hiện thực nếu thiếu lực lượng vận hành, bảo trì và quản lý đủ chuẩn. Một câu nói có thể trích dẫn được là: “Quy mô đầu tư lớn đặt ra yêu cầu cấp thiết về đội ngũ kỹ sư, chuyên gia và nhân lực kỹ thuật có khả năng tiếp nhận, vận hành và từng bước làm chủ công nghệ đường sắt hiện đại”. Thực tế các tuyến metro hiện hữu đã cho thấy, một km đường ray thiếu người vận hành giỏi dễ tạo ra nhiều nút thắt hơn một km đường ray chưa xây. Vì thế, ưu tiên nhân lực trước rồi mới nhân rộng dự án là cách tiếp cận đi ngược thói quen “xây trước, học sau” đã từng gây nhiều lãng phí.
Mô hình hợp tác ba bên Pháp – Việt: Không chỉ là chuyện chuyển giao công nghệ
Điểm đáng chú ý nhất của hợp tác Pháp – Việt lần này không phải là một bản ghi nhớ thêm trên giấy, mà là mô hình tổ chức: một cơ chế hợp tác ba bên giữa chính quyền thành phố (Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội), cơ sở đào tạo (UTT) và đối tác tài chính – kỹ thuật quốc tế (AFD). Theo bản ghi nhớ, Trường Công nghệ đường sắt sẽ tiếp nhận chuyển giao công nghệ, ứng dụng kinh nghiệm giáo dục công nghệ tiên tiến từ Cộng hòa Pháp và Tập đoàn Đường sắt quốc gia Pháp (SNCF).
Mô hình này cho thấy chiến lược rất rõ: Việt Nam không muốn mãi đứng ở vai trò “người mua thiết bị”, mà đang hướng tới từng bước làm chủ công nghệ thiết kế, thi công, vận hành và quản lý hạ tầng đường sắt hiện đại, qua đó giảm phụ thuộc vào nguồn lực nước ngoài. Đây là cách tiếp cận khôn ngoan: học từ các nước phát triển nhưng không chấp nhận bị trói chặt vào các nhà thầu ngoại cho cả vòng đời dự án. Khi Trường Công nghệ đường sắt trở thành nơi kết nối giữa phòng thí nghiệm, doanh nghiệp và các dự án thực tế, đào tạo đường sắt Việt Nam sẽ dịch chuyển từ kiểu “hàn lâm tách rời” sang kiểu “học trên chính tuyến tàu mình vận hành”.
UTT và Trường Công nghệ đường sắt: Từ truyền thống 80 năm tới nhiệm vụ mới
Việc lựa chọn Trường đại học Công nghệ Giao thông vận tải tham gia trực tiếp vào kế hoạch thành lập Trường Công nghệ đường sắt không phải sự ưu ái tình cờ, mà là bước đi dựa trên truyền thống và năng lực đã được kiểm chứng. Với hơn 80 năm xây dựng và phát triển, UTT là cơ sở giáo dục đại học có truyền thống đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật, công nghệ cho ngành xây dựng – giao thông vận tải, trong đó đường sắt là một trong những lĩnh vực được đào tạo, nghiên cứu qua nhiều giai đoạn.
UTT được giao nhiều nhiệm vụ trong Đề án đào tạo, phát triển nguồn nhân lực đường sắt Việt Nam theo Quyết định số 2230/QĐ-TTg, đồng thời được Bộ Giáo dục và Đào tạo giao chủ trì Mạng lưới Trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng về Công nghệ giao thông và Hạ tầng tiên tiến, thông minh. Trường Công nghệ đường sắt vì vậy được kỳ vọng sẽ tiếp nối và tập trung các nguồn lực đào tạo, nghiên cứu của UTT vào một lĩnh vực đang có nhu cầu nhân lực rất lớn; đồng thời tạo điều kiện để đào tạo kỹ sư gắn chặt hơn với công nghệ, phòng thí nghiệm, doanh nghiệp và các dự án đường sắt thực tế. Ở quy mô quốc gia, đây cũng là bước chuẩn bị nguồn nhân lực phục vụ các dự án đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị và quá trình hiện đại hóa mạng lưới đường sắt Việt Nam.
Kết luận: Nếu bỏ lỡ cơ hội này, đường sắt cao tốc sẽ chỉ là khẩu hiệu
Điểm đáng bàn nhất của bản ghi nhớ hợp tác Pháp – Việt không nằm ở những mỹ từ “hữu nghị”, mà ở chỗ nó biến các chủ trương về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục – đào tạo thành một chương trình hành động cụ thể cho ngành đường sắt. Kết luận số 49-KL/TW về định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt, các nghị quyết về khoa học công nghệ và giáo dục chỉ thực sự có ý nghĩa khi được “cắm” vào những dự án như Trường Công nghệ đường sắt.
Về thực chất, đây là “khoá học bắt buộc” nếu Việt Nam muốn đường sắt cao tốc bắc – nam đi vào đời sống chứ không dừng ở đồ án. Nếu không kịp chuẩn bị nhân lực giao thông ngay từ bây giờ, mỗi dự án đường sắt cao tốc sẽ trở thành gánh nặng phụ thuộc công nghệ, thay vì là động lực phát triển. Ngược lại, nếu tận dụng tốt hợp tác Pháp – Việt, Việt Nam không chỉ có thêm tuyến tàu mới mà có cơ hội hình thành một thế hệ kỹ sư đường sắt đủ sức cạnh tranh trong khu vực. Khi đó, đào tạo đường sắt Việt Nam sẽ không chỉ phục vụ các công trình hiện tại mà còn mở ra năng lực xuất khẩu chuyên gia trong tương lai.
