Từ tiếng đời thường đến tham vọng viết lại khái niệm di sản
“Thanh âm Việt Nam – Giai điệu cuộc sống” là một chương trình sáng tạo âm nhạc cộng đồng quy mô toàn quốc, mời mọi người dân ghi lại, chia sẻ và biến những âm thanh đời thường – từ lời ru, tiếng lao động đến âm thanh phố xá – thành chất liệu âm nhạc mới, qua đó từng bước xây dựng một kho tư liệu sống động về bản sắc Việt Nam và di sản âm nhạc dân gian trong thời đại số. Điều đáng nói là chương trình này không coi âm nhạc như đặc quyền của giới chuyên nghiệp, mà như một ngôn ngữ chung. Thông điệp “Mỗi người một giai điệu, triệu người cùng tạo nên thanh âm Việt Nam” không phải khẩu hiệu đẹp cho có, mà là tuyên ngôn chính trị về văn hóa: di sản không chỉ nằm trong bảo tàng, mà trong tiếng cuốc, tiếng xẻng, tiếng rao, tiếng chợ mỗi ngày.
Tầm nhìn dân chủ hóa sáng tạo của NSND Xuân Bắc
Ở trung tâm của chương trình là tầm nhìn dân chủ hóa sáng tạo âm nhạc mà NSND Xuân Bắc kiên trì theo đuổi. Tại lễ phát động sáng 12/10 ở Hà Nội, với tư cách Cục trưởng Cục Nghệ thuật biểu diễn và thành viên Ban tổ chức, ông nhấn mạnh rằng người tham gia không bị giới hạn ở nhạc sĩ hay nghệ sĩ chuyên nghiệp; bất kỳ ai cũng có thể góp tiếng nói âm thanh của mình. Hình ảnh một người nông dân ghi lại tiếng cuốc, tiếng xẻng va vào nhau trên đồng ruộng mà ông gợi ý không chỉ là ví dụ sinh động, mà là sự đảo chiều tư duy: lao động nông thôn, vốn ít khi xuất hiện trong không gian âm nhạc chính thống, được nâng lên thành chất liệu giai điệu mang bản sắc Việt Nam. Cách tiếp cận này mở rộng phạm vi sáng tạo từ sân khấu, phòng thu đến chính đời sống thường ngày, buộc chúng ta đặt lại câu hỏi: ai có quyền định nghĩa di sản âm nhạc dân gian?
Khi ký ức cá nhân trở thành bản đồ thanh âm Việt Nam
Điểm mạnh nhất của “Thanh âm Việt Nam” là biến ký ức cá nhân thành tài nguyên chung. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung, đại sứ chương trình, nhắc lại những thanh âm gắn với tuổi thơ mỗi người: lời ru của bà, của mẹ, tiếng trống trường, tiếng xe đưa đón con đi học, âm thanh hàng quán, khu chợ nhỏ, nhịp sống thường ngày. Theo anh, người tham gia không cần sáng tác một ca khúc hoàn chỉnh; một tiếng động, một câu hò, một điệu hát dân gian cũng đủ trở thành chất liệu quý giá nếu được ghi lại và gửi về chương trình. Ở đây, sáng tạo âm nhạc cộng đồng không phải cuộc thi tài năng, mà là hành trình nhận ra giá trị của những thanh âm quanh mình. Mỗi tác phẩm sẽ được gắn tên tác giả, mã định danh và lưu giữ trong Ngân hàng thanh âm Việt Nam, hướng tới mục tiêu xa hơn là hình thành Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam phục vụ bảo tồn, quảng bá và phát triển công nghiệp văn hóa.
Ba cấu phần: một chiến lược âm nhạc cho thời đại số
Không phải ngẫu nhiên chương trình được thiết kế với ba cấu phần rõ ràng: Đố vui Thanh âm Việt Nam, Cảm nhận Thanh âm Việt Nam và Sáng tạo Thanh âm Việt Nam. Đây là một chiến lược âm nhạc cho thời đại số, nơi kiến thức, cảm xúc và thực hành sáng tạo được kết nối liên hoàn. Phần đố vui cung cấp kiến thức về ca khúc, nhạc cụ dân tộc, dân ca, di sản âm nhạc dân gian và đời sống âm nhạc Việt Nam, giúp người tham gia có nền tảng để lắng nghe quê hương một cách có ý thức. Phần cảm nhận khuyến khích gửi video chia sẻ ký ức, góc nhìn về một giai điệu hay đời sống âm nhạc; phần sáng tạo tiếp nhận sản phẩm sử dụng âm nhạc, tiếng nói, tiếng động, nhạc cụ, dân ca, âm thanh đời sống và không gian văn hóa Việt Nam làm chất liệu. Thời gian tiếp nhận sản phẩm kéo dài từ 12/10 đến 30/11, lễ công bố kết quả và trao giải dự kiến diễn ra trong tháng 12 – một khung thời gian đủ dài để cộng đồng thử nghiệm, nhưng cũng đủ ngắn để tạo nhịp độ sôi động.
Bản sắc Việt Nam trong tay người trẻ và cộng đồng số
Nếu không có người trẻ và cộng đồng nội dung số, tham vọng của chương trình sẽ khó thành hiện thực. Nhà sản xuất âm nhạc Tuấn Cry – người gắn bó với chất liệu Kinh Bắc, quan họ – nhìn thấy ở “Thanh âm Việt Nam” một sân chơi ý nghĩa cho cả nhạc sĩ chuyên nghiệp lẫn bạn trẻ muốn thử sức, đưa thanh âm riêng của mình vào những ca khúc đồng hành cùng chương trình. Anh từng sáng tác “Giai điệu Việt Nam mình”, kết hợp thanh âm từ nhiều vùng miền trong cùng một tác phẩm, và coi đó là một hướng đi để âm thanh truyền thống tiếp cận khán giả đa dạng hơn. Theo Tuấn Cry, thanh âm Việt Nam không chỉ là tiếng cồng chiêng Tây Nguyên, tiếng sáo, đàn bầu hay làn điệu ru con, mà còn là tiếng rao đường phố, âm thanh sinh hoạt từng vùng miền – những thứ đang tràn ngập trên mạng xã hội nếu biết ghi lại và kể câu chuyện. Khi Thứ trưởng Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch kêu gọi mỗi người bắt đầu từ việc giản dị như ghi lại thanh âm quê hương, chia sẻ một câu hát hoặc thử sáng tạo giai điệu của riêng mình, ông đang trao trách nhiệm gìn giữ bản sắc Việt Nam cho chính những người đang sống trong nó.
