Thanh âm Việt Nam: Định nghĩa một cách nhìn mới về di sản âm nhạc
“Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” là một chương trình văn hóa cộng đồng khuyến khích mọi người ghi lại, chia sẻ và sáng tạo từ những âm thanh đời thường như tiếng ru, câu hò, tiếng rao trên phố, tiếng cuốc xẻng trên đồng ruộng, để số hóa ký ức âm thanh dân tộc và hình thành kho dữ liệu văn hóa số mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Điểm đáng nói là chương trình không coi âm nhạc như đặc quyền của giới chuyên nghiệp, mà như quyền kể chuyện của từng cá nhân. Tại lễ phát động sáng 12/10, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức khởi động chương trình trên phạm vi toàn quốc, mở cổng nhận bài từ ngày 12/10 đến hết 30/11, với lễ công bố kết quả dự kiến trong tháng 12. Đây không chỉ là một cuộc thi, mà là lời mời cộng đồng cùng viết nên bản đồ âm nhạc Việt Nam bằng chính thanh âm cuộc sống mình.
Từ tiếng cuốc, tiếng xẻng đến tiếng rao: Âm thanh đời thường thành giai điệu cuộc sống
Nếu trước đây di sản âm nhạc thường được hiểu là những làn điệu dân ca, nhạc cụ truyền thống hay các tác phẩm đã được ghi danh, thì “Thanh âm Việt Nam” chủ động phá vỡ khuôn khổ đó. Chương trình khẳng định mọi âm thanh đời thường đều có thể trở thành di sản: từ tiếng ru, câu hò đến tiếng rao trên phố, tiếng sóng biển, tiếng rì rào rừng núi, tiếng reo vui trên công trường hay tiếng nói cười chợ phiên. NSND Xuân Bắc nhấn mạnh hình ảnh người nông dân thu âm tiếng cuốc, tiếng xẻng va vào nhau trên đồng ruộng; những âm thanh mộc mạc ấy, khi được kết nối và xử lý sáng tạo, hoàn toàn có thể trở thành chất liệu tạo nên giai điệu mang bản sắc Việt Nam. Quan điểm này thẳng thắn đặt câu hỏi: ai là người có quyền định nghĩa âm nhạc? Câu trả lời là: bất cứ ai biết lắng nghe và muốn kể câu chuyện của mình bằng thanh âm.
Dữ liệu văn hóa số: Cộng đồng là người viết bản đồ âm nhạc Việt Nam
Điểm táo bạo nhất của “Thanh âm Việt Nam” nằm ở việc coi những ghi âm đời thường là dữ liệu văn hóa số do chính cộng đồng tạo lập, lưu giữ và khai thác. Với thông điệp “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”, chương trình đặt mục tiêu số hóa ký ức âm thanh dân tộc, từng bước hình thành Ngân hàng giai điệu và Bản đồ âm nhạc Việt Nam. Theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, đây là cách cụ thể hóa Nghị quyết 57 về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và Nghị quyết 80 về phát triển văn hóa. Nói cách khác, thay vì chờ các cơ quan nhà nước tự mình sưu tầm, cộng đồng được trao vai trò trung tâm: mỗi bản ghi tiếng ru của bà, mỗi tiếng rao “xôi lạc, bánh khúc đây!” đều là một mảnh ghép căn cước văn hóa, góp phần giữ lại bản sắc văn hóa Việt Nam trước tốc độ biến đổi của thời đại.
Nghệ sĩ nói gì: Cơ hội kể chuyện và làm mới bản sắc văn hóa
Điểm đáng chú ý là giới nghệ sĩ không đứng ngoài cuộc, mà nhìn thấy trong “Thanh âm Việt Nam” một cơ hội sáng tạo thực sự. Ca – nhạc sĩ Tuấn Cry cho rằng đây là sân chơi có ý nghĩa với cả người làm âm nhạc chuyên nghiệp lẫn các bạn trẻ muốn thử sức, mở ra cơ hội để người trẻ kể câu chuyện của mình bằng âm nhạc. Anh chia sẻ đã nghiên cứu nhiều về thanh âm Việt Nam, đặc biệt là văn hóa Kinh Bắc và quan họ, và hào hứng đóng góp ý tưởng vào chương trình. Dưới góc nhìn người sáng tác, Tuấn Cry hình dung một kho dữ liệu nơi tiếng cồng chiêng Tây Nguyên, tiếng sáo, đàn bầu, lời ru của bà, của mẹ đứng cạnh tiếng rao đường phố và những giai điệu đường phố quen thuộc – tất cả đều là thanh âm đời thường nhưng mang đậm sắc màu, tâm hồn và tinh thần Việt Nam. Đây là lời khẳng định rằng di sản âm nhạc không phải bảo tàng bất động, mà là dòng chảy sống động của giai điệu cuộc sống.
Tác động với người dân: Từ người nghe thụ động thành chủ thể sáng tạo
Về thực chất, “Thanh âm Việt Nam” đang đảo chiều vai trò của người dân trong đời sống âm nhạc. Chương trình dành cho công dân Việt Nam trong và ngoài nước, cũng như người nước ngoài yêu mến âm nhạc Việt Nam, không giới hạn độ tuổi hay nghề nghiệp. Bất kỳ ai, ở bất kỳ vùng miền nào, đều có thể trở thành chủ thể sáng tạo bằng cách ghi lại thanh âm quê hương, chia sẻ một câu hát hoặc thử sáng tạo giai điệu của riêng mình. Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng nhấn mạnh: biết lắng nghe quê hương là một cách học yêu đất nước; biết sáng tạo là cách gửi gắm tình yêu ấy đến các thế hệ mai sau. Khi thời gian nhận bài kéo dài từ 12/10 đến hết 30/11 và lễ trao giải dự kiến trong tháng 12, đây không chỉ là mốc thời gian kỹ thuật, mà là khoảng mở để người dân tập thói quen ghi âm, suy nghĩ về bản sắc văn hóa quanh mình và biến nó thành di sản âm nhạc số.
