Ngân hàng Thanh âm Việt Nam là gì và vì sao cần ngay lúc này?
Ngân hàng thanh âm Việt Nam là dự án xây dựng một kho dữ liệu âm thanh đời sống – từ tiếng rao, lời ru, nhạc cụ dân tộc đến các giai điệu sáng tạo – được số hóa, định danh và lưu giữ trên nền tảng số để trở thành di sản âm thanh số do cộng đồng cùng tạo lập, bảo tồn và khai thác. Dự án được khởi động thông qua chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” với thông điệp đầy tính huy động: “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam”. Đây không phải một cuộc thi âm nhạc thuần túy, mà là một sáng kiến văn hóa cộng đồng nhằm khơi dậy tình yêu cuộc sống, gia đình, quê hương, đất nước thông qua những âm thanh gần gũi nhất, đồng thời từng bước hình thành Ngân hàng giai điệu và Bản đồ âm nhạc phục vụ phát triển công nghiệp văn hóa trong kỷ nguyên số.
Cơ chế hoạt động: từ tiếng rao, lời ru đến di sản âm thanh số
Điểm táo bạo của Ngân hàng thanh âm Việt Nam nằm ở cách định nghĩa “tác phẩm”: nguồn dữ liệu không giới hạn ở ca khúc hoàn chỉnh, mà mở rộng sang mọi âm thanh gắn với ký ức và cộng đồng như tiếng rao, lời ru, tiếng nhạc cụ truyền thống, làn điệu dân ca, âm thanh lao động, lễ hội và không gian văn hóa. Những thanh âm quen thuộc ấy được đặt trong một cách tiếp cận mới: trở thành dữ liệu văn hóa số do chính cộng đồng tạo lập, lưu giữ và khai thác. Việc ghi lại những thanh âm này chính là cách giữ lại căn cước văn hóa của dân tộc trước sự biến đổi nhanh chóng của thời đại. Nói thẳng: nếu chúng ta không chủ động ghi âm tiếng ru, tiếng chợ phiên, tiếng nhạc lễ hội hôm nay, thì mai này con cháu sẽ chỉ còn lại những mô tả khô cứng trong sách, thay vì được nghe trực tiếp âm thanh của ký ức.
Ba cấu phần trên nền tảng số: cách mỗi người tham gia tạo giai điệu cuộc sống
Để biến ý tưởng Ngân hàng thanh âm Việt Nam thành thực tế, chương trình được triển khai trên nền tảng số chính thức, gồm 3 cấu phần với cách tham gia khác nhau. Đố vui Thanh âm Việt Nam là cuộc thi trắc nghiệm trực tuyến, cung cấp kiến thức về giai điệu, ca khúc, nhạc cụ dân tộc, làn điệu dân ca, di sản và đời sống âm nhạc. Cảm nhận Thanh âm Việt Nam khuyến khích người tham gia gửi video ngắn chia sẻ ký ức, câu chuyện hoặc góc nhìn cá nhân về một giai điệu, bài hát hay một khía cạnh của đời sống âm nhạc. Sáng tạo Thanh âm Việt Nam tiếp nhận các sản phẩm sáng tạo sử dụng âm nhạc, tiếng nói, tiếng động, nhạc cụ, dân ca và âm thanh đời sống làm chất liệu. Người tham gia có thể truy cập website chính thức thanham.vn để gửi bài dự thi; chương trình dành cho công dân Việt Nam trong nước, nước ngoài và cả người nước ngoài yêu mến âm nhạc Việt Nam, không giới hạn độ tuổi hay nghề nghiệp.
Từ kho dữ liệu đến tài nguyên sáng tạo: ý nghĩa văn hóa và kinh tế
Nếu chỉ lưu trữ, Ngân hàng thanh âm Việt Nam sẽ là một bảo tàng số. Nhưng tham vọng của chương trình lớn hơn: thông qua tiếp nhận, định danh, tuyển chọn và giới thiệu sản phẩm, dự án từng bước hình thành Ngân hàng giai điệu và Bản đồ âm nhạc, phục vụ bảo tồn, quảng bá và phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa. Quan trọng hơn, ngân hàng số giai điệu Việt Nam không dừng lại ở việc lưu trữ mà hướng tới phát triển kinh tế sáng tạo. Đặc biệt, việc số hóa tài nguyên âm thanh còn mang tầm nhìn tương lai sâu sắc: khi các nhạc sĩ, nhà sản xuất, nhà làm phim, nhà thiết kế âm thanh có một kho dữ liệu phong phú, họ có thể tạo ra những sản phẩm mới mang đậm bản sắc Việt, thay vì phụ thuộc vào thư viện âm thanh ngoại nhập. Đây là cách biến ký ức tập thể thành chất liệu sáng tạo, và biến di sản âm thanh số thành nguồn lực kinh tế.
Kết luận: Bảo tồn âm thanh cộng đồng là bảo vệ căn cước văn hóa
Chương trình “Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống” được tổ chức nhằm khơi dậy năng lực sáng tạo âm nhạc trong cộng đồng; phát hiện, giới thiệu những giai điệu, âm thanh, tác phẩm và câu chuyện âm nhạc xuất phát từ đời sống thực tế. Bản chất của chương trình là thể hiện tình yêu với cuộc sống, gia đình, quê hương, đất nước, đồng thời góp phần lưu giữ và phát huy những giá trị văn hóa Việt Nam. Khi mọi âm thanh đời thường đều có thể trở thành di sản văn hóa số được cộng đồng tạo lập, lưu giữ và khai thác, trách nhiệm không còn thuộc riêng các cơ quan quản lý hay nghệ sĩ, mà thuộc về mỗi người dân. Thẳng thắn mà nói, nếu chúng ta thờ ơ, Ngân hàng thanh âm Việt Nam sẽ chỉ là một ý tưởng đẹp trên giấy. Còn nếu mỗi người chịu khó ghi lại “âm thanh Việt Nam trong mình”, dự án này có thể trở thành một bước ngoặt trong việc bảo tồn âm thanh cộng đồng và khẳng định căn cước văn hóa trong thời đại số.
