Thanh âm Việt Nam: khi âm thanh đời sống trở thành di sản số
“Thanh âm Việt Nam - Giai điệu cuộc sống” là chương trình khuyến khích người dân ghi lại, sáng tạo và chia sẻ những âm thanh đời sống thường ngày – từ tiếng lao động, tiếng phố phường đến tiếng ru trong gia đình – để từng bước xây dựng kho dữ liệu số về văn hóa âm thanh Việt Nam, biến những thanh âm bình dị thành một dạng di sản âm thanh trong kỷ nguyên số. Điểm đáng nói là chương trình không coi người dân là khán giả thụ động, mà đặt họ vào vị trí chủ thể sáng tạo, được mời gọi mang “giai điệu cuộc sống” của riêng mình vào một không gian chung mang tên thanh âm Việt Nam. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phát động chương trình tại Hà Nội ngày 12/10, với thời gian tiếp nhận sản phẩm kéo dài đến hết 30/11 và lễ công bố kết quả dự kiến diễn ra trong tháng 12. Đây không chỉ là một cuộc thi âm nhạc, mà là bước đi chính sách hướng tới bảo tồn văn hóa số thông qua di sản âm thanh.
Tiếng cuốc, tiếng xẻng: mở rộng biên giới sáng tạo âm nhạc
Nếu trước đây âm nhạc thường được hiểu là lĩnh vực của nhạc sĩ, nghệ sĩ chuyên nghiệp, thì “Thanh âm Việt Nam” chủ động phá vỡ ranh giới đó. NSND Xuân Bắc nhấn mạnh rằng bất cứ ai cũng có thể góp sức tạo nên sáng tạo âm nhạc Việt Nam, kể cả từ những thanh âm bình dị như tiếng cuốc, tiếng xẻng va vào nhau trên đồng ruộng. Cách nhìn này có tính cách mạng: âm thanh lao động, sinh hoạt, cảnh quan vùng miền đều được coi là chất liệu nghệ thuật, không còn là “tiếng ồn” bên lề. Thông điệp “Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam” đặt trọng tâm vào cộng đồng, biến người nông dân, người bán hàng, người lái ghe, học sinh, công nhân… thành những người kể chuyện bằng âm thanh. Theo Thứ trưởng Nguyễn Huy Dũng, “biết lắng nghe quê hương cũng là một cách học yêu đất nước; biết sáng tạo là cách gửi gắm tình yêu ấy đến các thế hệ mai sau”. Đó là lời mời trực diện: hãy biến âm thanh đời sống thành giai điệu cuộc sống mang bản sắc Việt.
Tiếng ru và tâm hồn Việt: di sản âm thanh bắt đầu từ mái nhà
Trong vô số thanh âm Việt Nam, việc nghệ sĩ saxophone Phan Lê Hiếu lựa chọn tiếng ru làm thanh âm đại diện cho đất nước cho thấy trọng tâm tinh thần của chương trình. Tiếng ru của mẹ, lời ru của bà, nhịp võng đưa trưa hè, những câu “à ơi” không lời… đều chứa đựng tình yêu thương gia đình, vẻ đẹp mộc mạc và kết tinh tâm hồn người Việt. Khi “Thanh âm Việt Nam” khuyến khích ghi lại những âm thanh ấy, chương trình đang khẳng định rằng di sản âm thanh không chỉ nằm ở sân khấu lớn hay nhã nhạc cung đình, mà bắt đầu từ không gian thân thuộc nhất: mái nhà, xóm làng, cánh đồng. Sinh ra ở Quảng Trị, Phan Lê Hiếu chia sẻ rằng dân ca miền Trung và nhã nhạc cung đình Huế luôn mang đến cho anh nhiều cảm xúc, trở thành chất liệu cho các dự án kể chuyện lịch sử bằng âm nhạc đương đại. Câu chuyện của anh là minh chứng: khi di sản âm thanh được lưu giữ và tái sử dụng, nó không “đóng băng” trong kho lưu trữ, mà tiếp tục sống trong sáng tạo mới.
Kho dữ liệu số và tham vọng bảo tồn văn hóa số từ âm thanh đời sống
Mục tiêu sâu xa của “Thanh âm Việt Nam” không dừng ở việc tạo sân chơi, mà là xây dựng kho dữ liệu số về âm thanh Việt Nam đương đại – một dạng bảo tồn văn hóa số dựa trên di sản âm thanh. Chương trình hướng tới Ngân hàng giai điệu Việt Nam và Bản đồ âm nhạc Việt Nam, nơi tiếng ru, tiếng chợ, tiếng động cơ ghe thuyền, tiếng trống hội làng, tiếng nhạc cụ dân tộc… được ghi nhận như những mảnh ghép của bản sắc. Nguồn tư liệu này được kỳ vọng hỗ trợ việc lưu giữ các giá trị văn hóa và cung cấp chất liệu cho hoạt động sáng tạo, từ nghệ sĩ chuyên nghiệp đến người làm truyền thông, để sản phẩm không phải phụ thuộc vào nhạc nền ngoại mà thể hiện rõ hơn bản sắc địa phương. Theo Phan Lê Hiếu, việc lưu giữ những thanh âm đời sống sẽ tạo ra một kho tư liệu văn hóa vô cùng quý giá cho các thế hệ nghệ sĩ tương lai, quan trọng hơn là tạo cơ hội để những thanh âm ấy tiếp tục sống trong các sáng tạo âm nhạc mới. Đây là cách bảo tồn: không chỉ cất giữ, mà kích hoạt di sản.
Từ người nghe thành người sáng tạo: vì sao chương trình này cần được lan rộng
Điểm mạnh nhất của “Thanh âm Việt Nam” là chuyển dịch vai trò của người dân: từ người nghe sang người sáng tạo. Người dân được khuyến khích ghi lại và chia sẻ những âm thanh quen thuộc trong cuộc sống, từ sinh hoạt thường nhật, lao động sản xuất, đường phố đến phong tục truyền thống. Mỗi bản ghi, mỗi giai điệu gửi về chương trình vừa là hành động sáng tạo, vừa là đóng góp vào di sản âm thanh chung. Thời gian tiếp nhận sản phẩm từ 12/10 đến hết 30/11, với lễ công bố kết quả và trao giải dự kiến trong tháng 12, cho thấy đây không phải chiến dịch truyền thông chớp nhoáng mà là bước khởi đầu cho một tiến trình dài. Nếu cộng đồng hưởng ứng, kho dữ liệu số sẽ phình to cùng với trí nhớ tập thể về thanh âm Việt Nam. Và khi mỗi người dân hiểu rằng tiếng cuốc, tiếng xẻng, tiếng ru, tiếng chợ quê của mình có thể trở thành giai điệu cuộc sống, họ sẽ nhìn đời sống thường ngày bằng con mắt trân trọng hơn – đó mới là thành công lớn nhất của chương trình.
