Giải thưởng tài chính bền vững cho một tuyến cao tốc đặc biệt
Cao tốc Hà Nội Hải Phòng là tuyến đường cao tốc dài hơn 100 km, được đầu tư theo hình thức BOT, kết nối thủ đô với cảng biển lớn và vừa nhận giải thưởng quốc tế về tài chính bền vững nhờ mô hình kết hợp đầu tư bền vững, hạ tầng xanh và quản trị tài chính dài hạn. Dự án cao tốc Hà Nội - Hải Phòng do Tổng công ty Phát triển hạ tầng và Đầu tư tài chính Việt Nam (VIDIFI) làm chủ đầu tư, hoạt động hơn 10 năm, nhưng đến nay mới được vinh danh tại Hội nghị Tài chính Bền vững Toàn cầu lần thứ 16 ở Karlsruhe, Đức với Giải thưởng Đổi mới sáng tạo xuất sắc trong Sản phẩm và Dịch vụ Tài chính Bền vững. Việc Thị trưởng Karlsruhe và CEO của EOSD trực tiếp trao kỷ niệm chương và chứng nhận cho đại diện phía Việt Nam không chỉ là niềm tự hào biểu tượng, mà còn đặt câu hỏi quan trọng: mô hình tài chính nào đã giúp một tuyến cao tốc BOT của Việt Nam bước lên sân khấu hạ tầng xanh toàn cầu?
Mô hình tài chính: kết hợp vốn trong nước và quốc tế để đầu tư bền vững
Cốt lõi của thành công không nằm ở việc xây thêm một con đường, mà ở cách tổ chức tài chính cho hạ tầng. Dự án cao tốc Hà Nội - Hải Phòng được VIDIFI đầu tư theo hình thức Xây dựng - Kinh doanh - Chuyển giao (BOT), với tổng mức đầu tư khoảng 45.000 tỷ đồng. Hồ sơ dự án được Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) gửi dự thi hạng mục Tài chính bền vững Karlsruhe và được Tổ chức Phát triển Bền vững châu Âu (EOSD) lựa chọn vào vòng cuối, trước khi được trao giải. Một trong những điểm nhấn là cấu trúc vốn kết hợp: vốn góp của VIDIFI, nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước và nguồn tài trợ dài hạn của VDB, trong đó có các khoản vay quốc tế từ nhiều định chế tài chính khác nhau. Đây là mô hình tài chính bền vững vì chia sẻ rủi ro giữa nhà đầu tư, nhà nước và các tổ chức tài chính, đồng thời gắn nghĩa vụ trả nợ với doanh thu thu phí – hiện đạt khoảng 4.000 tỷ đồng mỗi năm và được thực hiện đúng hạn. "Dự án đường ô tô cao tốc Hà Nội - Hải Phòng được trao giải thưởng sáng kiến tài chính bền vững cho thấy đầu tư đường cao tốc không đơn thuần là câu chuyện xây dựng một tuyến đường mới".
Hạ tầng xanh trên nền công nghệ: vì sao tuyến cao tốc này được coi là hiện đại bậc nhất?
Một giải thưởng tài chính bền vững không thể trao cho một công trình vận hành theo kiểu cũ. Cao tốc Hà Nội Hải Phòng được thiết kế theo tiêu chuẩn quốc tế loại A, với 6 làn xe, 2 làn dừng khẩn cấp và tốc độ thiết kế 120 km/h. Đây là tuyến cao tốc đầu tiên tại Việt Nam được xây dựng theo tiêu chuẩn quốc tế, từ quy mô làn xe, mặt đường nhựa polymer đến hệ thống cây xanh và đường gom đồng bộ. Ở góc độ vận hành, tuyến đường này là nơi đầu tiên áp dụng đầy đủ hệ thống thu phí điện tử không dừng từ ngày 1/6/2022, kết hợp trung tâm quản lý giao thông thông minh giám sát 24/7. Việc thí điểm rồi chính thức cấm xe tải và xe khách trên 29 chỗ ở làn 1 từ năm 2025 giúp giảm tai nạn và trở thành tiền lệ cho các cao tốc khác. Điều đáng nói, hạ tầng xanh không chỉ là trồng cây cho đẹp: dự án đã giải phóng mặt bằng hành lang rộng 100 mét, dành 15–20 mét mỗi bên để trồng cây và dự trữ mở rộng lên 10–12 làn trong tương lai, tránh phải thu hồi đất lớn lần nữa. Mô hình này cho thấy hạ tầng xanh phải được tính ngay từ bước thiết kế, không thể chữa cháy sau khi đường đã chật kín.
Tác động đến người dân và kinh tế vùng: tài chính bền vững phải gắn với lợi ích cụ thể
Tài chính bền vững sẽ vô nghĩa nếu không mang lại lợi ích rõ ràng cho người dùng và nền kinh tế. Lưu lượng trên cao tốc Hà Nội - Hải Phòng tăng từ 6,6 triệu lượt xe năm 2016 (khoảng 18.000 xe/ngày) lên gần 17 triệu lượt chỉ trong 9 tháng đầu 2025 (khoảng 63.000 xe/ngày), tăng khoảng 3,5 lần. Thời gian di chuyển giữa Hà Nội và Hải Phòng rút từ khoảng 2,5 giờ xuống còn khoảng 1–1,5 giờ, đồng thời giảm áp lực cho Quốc lộ 5 vốn thường xuyên ùn tắc. Tuyến đường này không chỉ là trục kết nối hai thành phố, mà còn là hành lang giao thông huyết mạch kết nối Hà Nội, Hải Phòng, Hạ Long và khu kinh tế Vân Đồn, tạo động lực cho vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và Đồng bằng sông Hồng. Dự án từng nhận Giải thưởng Dự án Phát triển ADFIAP năm 2015 ở hạng mục Phát triển Hạ tầng, và nay tiếp tục được vinh danh với giải thưởng quốc tế về tài chính bền vững. Điều đó cho thấy, giá trị của một tuyến cao tốc hiện đại bậc nhất Việt Nam không dừng ở chuyện lưu thông, mà là khả năng duy trì hiệu quả tài chính và lợi ích xã hội trong hơn một thập kỷ.
Bài học mô hình đầu tư hạ tầng xanh cho các dự án sau
Từ câu chuyện cao tốc Hà Nội Hải Phòng, có thể rút ra một thông điệp rõ ràng: muốn có hạ tầng xanh, phải thiết kế ngay từ đầu một mô hình đầu tư bền vững. Việc VDB được lựa chọn và vinh danh cho dự án này khẳng định hiệu quả của mô hình huy động, thu xếp và sử dụng vốn cho một dự án hạ tầng giao thông lớn, có ý nghĩa chiến lược với phát triển kinh tế – xã hội. Dự án được đánh giá cao không chỉ ở khả năng kết nối giao thông, mà còn ở cách kết hợp nhiều nguồn lực tài chính trong nước và quốc tế cho một công trình có thời gian đầu tư dài và tác động lan tỏa tới cả khu vực. "Đằng sau mỗi dự án giao thông chiến lược là bài toán huy động nguồn vốn, tổ chức tài chính, quản trị nguồn lực và bảo đảm hiệu quả đầu tư trong dài hạn". Bài học ở đây là: khi nói về tài chính bền vững và hạ tầng xanh, Việt Nam không chỉ đi tìm chuẩn mực bên ngoài, mà đã có một trường hợp điển hình ngay tại cao tốc Hà Nội - Hải Phòng. Vấn đề không phải là có nhân rộng hay không, mà là chúng ta có dám coi mô hình này như một tiêu chuẩn tối thiểu cho các dự án hạ tầng lớn tiếp theo hay không.
