Công nghệ hữu ích chỉ khi được quản lý đúng
Năng lượng nguyên tử trong y tế là việc sử dụng bức xạ và kỹ thuật hạt nhân để chẩn đoán, điều trị và theo dõi bệnh, từ chụp chiếu hình ảnh đến y học hạt nhân và xạ trị. Giá trị của các kỹ thuật này không chỉ nằm ở khả năng phát hiện bệnh hay điều trị chính xác hơn; hiệu quả còn phụ thuộc vào việc chỉ định phù hợp, thiết bị được kiểm soát và nhân viên được đào tạo. Vì vậy, mở rộng năng lượng nguyên tử y tế không thể đồng nghĩa với mua thêm máy móc. Sáng 27/10/2026, Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Bắc Ninh tổ chức hội thảo để bàn thực trạng, định hướng và giải pháp phát triển lĩnh vực này. Ứng dụng bức xạ đã hiện diện dưới nhiều hình thức, nên trọng tâm phải là xây dựng năng lực quản lý và vận hành an toàn tương xứng với mức độ triển khai.
Hội thảo có sự tham gia của cơ quan quản lý, chuyên gia và cơ sở y tế. Đây là dịp cần thiết để cùng xác định ưu tiên, thay vì để từng đơn vị đầu tư riêng lẻ rồi tự xoay xở với nhân lực, quy trình và bảo trì. Với người bệnh, cách tiếp cận có kế hoạch có thể giúp tăng khả năng tiếp cận chẩn đoán, điều trị và theo dõi bệnh; với hệ thống y tế, nó hạn chế nguy cơ thiết bị đắt tiền hoạt động dưới công suất hoặc vượt quá năng lực chuyên môn tại chỗ.
Quy mô thiết bị đòi hỏi lựa chọn ưu tiên rõ ràng
Bắc Ninh hiện có 116 cơ sở sử dụng thiết bị X-quang với khoảng 258 thiết bị; 47 máy CT tại 41 cơ sở, 8 hệ thống C-Arm tại 6 cơ sở và 1 hệ thống DSA. Y học hạt nhân và xạ trị mỗi lĩnh vực được triển khai tại 2 cơ sở. Những con số này cho thấy ứng dụng bức xạ đã trải rộng qua nhiều loại thiết bị và kỹ thuật, nhưng độ phủ không tự động bảo đảm chất lượng hay khả năng tiếp cận đồng đều.
Định hướng giai đoạn 2026–2030 nêu đề xuất ưu tiên đầu tư 2 máy gia tốc thế hệ mới và 1 hệ thống xạ trị áp sát; nhân lực cần được chuẩn bị trước thiết bị từ 12–18 tháng. Nhu cầu xạ trị được dự báo tăng lên 150–200 ca mỗi ngày. Trước áp lực đó, Bắc Ninh cần đánh giá mô hình bệnh tật, nhu cầu thực tế và năng lực vận hành của từng cơ sở, rồi phân định kỹ thuật nào đã ổn định, kỹ thuật nào cần củng cố và kỹ thuật nào nên phát triển. Đầu tư có trọng tâm tốt hơn chạy theo danh mục công nghệ cao mà chưa có đội ngũ đủ sức làm chủ.
Các kỹ thuật chuyên sâu cũng cần gắn với mạng lưới chuyển tuyến. Cơ sở chưa đủ điều kiện nên có thể phát hiện, tư vấn và chuyển người bệnh đến nơi đủ năng lực, thay vì triển khai vượt khả năng duy trì. Cách tổ chức này đặt lợi ích người bệnh lên trước và giúp khai thác trang thiết bị hiệu quả hơn.
Kiểm soát chất lượng và an toàn không thể đi sau
Mở rộng kỹ thuật mà thiếu kiểm soát sẽ làm suy giảm chính lợi ích mà công nghệ hứa hẹn. Kiểm soát chất lượng y tế cần bao gồm thiết bị, quy trình kỹ thuật, năng lực nhân viên và việc rà soát chỉ định. Tại hội thảo, nguy cơ lạm dụng chỉ định X-quang và CT được nêu rõ; nguyên tắc tối ưu hóa liều chiếu xạ ALARA và việc thực hiện nghiêm Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 được nhấn mạnh. Đây không phải thủ tục phụ trợ: mỗi lần chiếu chụp cần có lý do chuyên môn, đồng thời liều chiếu phải được tối ưu để hạn chế phơi nhiễm không cần thiết.
An toàn bức xạ y tế phải bảo vệ đồng thời người bệnh, nhân viên y tế và cộng đồng. Điều đó đòi hỏi cơ sở tuân thủ quy định, kiểm tra chất lượng thiết bị và quy trình, duy trì đào tạo định kỳ cho nhân viên bức xạ và người phụ trách an toàn. Một thiết bị hiện đại không thể bù cho quy trình yếu hoặc thiếu nhân lực được chuẩn bị.
Các đề xuất về máy gia tốc, xạ trị áp sát hay kỹ thuật chẩn đoán tiên tiến chỉ nên được xem xét cùng điều kiện vận hành, đào tạo và khả năng làm chủ công nghệ. Quản lý hiệu quả, kiểm soát chất lượng và an toàn bức xạ là những yêu cầu song hành, không phải các bước có thể lần lượt bổ sung sau khi thiết bị đã đi vào hoạt động.
Phát triển bền vững bắt đầu từ năng lực vận hành
Bắc Ninh cần phối hợp đầu tư ba trụ cột: nhân lực, cơ sở vật chất và trang thiết bị. Việc chuẩn bị đội ngũ trước khi máy móc được đưa vào sử dụng là hướng đi hợp lý, nhưng cần đi kèm đào tạo, chuyển giao kỹ thuật và cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, bệnh viện, cơ sở đào tạo và đơn vị nghiên cứu. Năng lực cung ứng dược chất phóng xạ trong nước, chuẩn hóa vị trí việc làm cho kỹ sư vật lý y khoa và hoàn thiện thể chế cũng là những điều kiện được nêu tại hội thảo.
Bước tiếp theo là Sở Khoa học và Công nghệ phối hợp với Sở Y tế cùng các đơn vị liên quan rà soát nhu cầu, tổng hợp ý kiến và đề xuất nhiệm vụ, nhóm kỹ thuật ưu tiên. Kết quả cần được chuyển thành kế hoạch có tiêu chí rõ về năng lực cơ sở, nhân sự, kiểm soát chất lượng và an toàn, thay vì dừng ở danh sách thiết bị mong muốn.
Quan điểm cần giữ nhất quán là công nghệ chỉ tạo ra tiến bộ khi hệ thống đủ khả năng sử dụng nó đúng chỉ định và an toàn. Phát triển năng lượng nguyên tử y tế vì thế không nên được đo bằng số máy mới, mà bằng chất lượng chẩn đoán, điều trị người dân nhận được và mức độ bảo vệ họ khỏi chiếu xạ không cần thiết. Đầu tư có trọng tâm, quản lý nghiêm và đào tạo liên tục mới là nền tảng để mở rộng dịch vụ một cách đáng tin cậy.
