Cải cách doanh nghiệp nhà nước là gì và vì sao đang trở thành tâm điểm?
Cải cách doanh nghiệp nhà nước là quá trình Nhà nước cơ cấu lại, chọn lọc và trao cơ chế mới cho các doanh nghiệp có vốn chi phối, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động, xây dựng một nhóm doanh nghiệp mạnh dẫn dắt tăng trưởng, tăng năng lực cạnh tranh khu vực Đông Nam Á, đồng thời giảm dần số lượng doanh nghiệp kém hiệu quả và tinh gọn vai trò chủ sở hữu để tập trung vào những ngành, lĩnh vực chiến lược của nền kinh tế. Dấu mốc cho cuộc cải tổ lần này không nằm ở vài khẩu hiệu chung chung, mà là sự xuất hiện song song của kế hoạch hành chính 2026-2030 và danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh. Thủ tướng Phạm Minh Chính đã ký ban hành Quyết định 282/QĐ-TTg về kế hoạch cải cách hành chính nhà nước trọng tâm giai đoạn 2026–2030, đặt mục tiêu tạo chuyển biến mạnh mẽ, thực chất trong hoàn thiện thể chế, tinh gọn bộ máy và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Đây là tầng hạ tầng thể chế mà nếu thiếu, mọi nỗ lực xây dựng “ông lớn” sẽ chỉ là thay tên trên bảng xếp hạng mà không đổi chất lượng cạnh tranh.
Kế hoạch hành chính 2026–2030: Nền thể chế cho cuộc chơi lớn
Nếu coi doanh nghiệp nhà nước mạnh là “đầu tàu”, thì kế hoạch hành chính 2026–2030 chính là đường ray. Theo kế hoạch này, giai đoạn 2026–2027, Chính phủ đặt mục tiêu hoàn thành sửa đổi, bổ sung hệ thống thể chế về tổ chức và hoạt động của bộ máy hành chính, bảo đảm cơ sở pháp lý thống nhất, đồng bộ, ổn định và khả thi cho hệ thống chính quyền từ Trung ương đến địa phương vận hành thông suốt, hiệu lực, hiệu quả. Không có một nền hành chính thông suốt, mọi ưu tiên dành cho doanh nghiệp nhà nước sẽ bị kẹt trong ma trận thủ tục. Quyết định 282/QĐ-TTg cũng nhấn mạnh cải cách thể chế là nhiệm vụ trọng tâm, mang tính “đột phá của đột phá”, nhằm giải phóng mọi nguồn lực cho phát triển và tạo lợi thế cạnh tranh quốc gia. Đây là điểm đáng hoan nghênh: thay vì chỉ nói về vốn và tài sản, Chính phủ đặt vấn đề ở luật chơi. Từ việc bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu tài sản đến cắt bỏ cơ chế “xin – cho”, toàn bộ môi trường sẽ được chỉnh lại để cả doanh nghiệp nhà nước lẫn tư nhân cùng có không gian phát triển.
Danh mục doanh nghiệp mạnh: Chọn ai, giao gì và đo ra sao?
Trên nền thể chế đang được thiết kế lại, Bộ Tài chính được giao nhiệm vụ xây dựng danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh, quy mô lớn để trình Chính phủ trong năm 2026. Danh mục này không chỉ là bảng tên, mà là tuyên bố chính sách: Nhà nước sẽ đặt cược vào ai trong cuộc đua khu vực Đông Nam Á. Thông tin từ Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước cho biết danh mục sẽ tham khảo chuẩn mực của các bảng xếp hạng quốc tế – quy mô doanh thu, tổng tài sản, vốn chủ sở hữu – kết hợp với tiềm năng phát triển, thị phần và mức độ đóng góp của doanh nghiệp vào ngành. Cách tiếp cận “xác định ngành trước, chọn doanh nghiệp sau” cho phép những doanh nghiệp hiện quy mô chưa lớn nhưng hoạt động trong lĩnh vực chiến lược và có tiềm năng vẫn có thể được đưa vào định hướng đầu tư, phát triển thành doanh nghiệp mạnh. Đây là bước đi đúng hướng, nhưng sẽ trở nên vô nghĩa nếu sau khi gọi tên, các doanh nghiệp vẫn phải vận hành trong khung cơ chế cũ.
Tác động với người dân, doanh nghiệp và vị thế cạnh tranh khu vực Đông Nam Á
Cuộc cải cách lần này không chỉ dành cho vài tập đoàn “ông lớn”, mà chạm trực tiếp tới trải nghiệm hàng ngày của người dân và doanh nghiệp. Kế hoạch hành chính 2026–2030 đặt mục tiêu mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp trong giải quyết thủ tục hành chính đạt tối thiểu 95%; riêng lĩnh vực đất đai, xây dựng, đầu tư đạt tối thiểu 90%. Điều này cho thấy các “đầu tàu” doanh nghiệp nhà nước sẽ phải phục vụ trong một môi trường dịch vụ công nhanh hơn, minh bạch hơn – và bị so sánh khắt khe hơn với doanh nghiệp tư nhân. Việc tiếp tục rà soát, đề xuất loại bỏ các thủ tục rườm rà, chồng chéo, dễ bị lợi dụng để tham nhũng; cắt giảm thành phần hồ sơ không cần thiết; tích hợp, giảm mạnh mẫu đơn, giấy tờ trùng lặp trên cơ sở khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành sẽ trực tiếp giảm chi phí giao dịch cho mọi doanh nghiệp. Nhưng với doanh nghiệp nhà nước mạnh, lợi ích còn lớn hơn: họ có thể xây dựng chuỗi giá trị đủ dài, kết nối nhà cung ứng trong nước, vươn ra khu vực thay vì chỉ khai thác thị trường nội địa như đánh giá hiện nay đối với nhiều đơn vị.
Từ danh sách tới “kẻ khổng lồ”: Điều kiện để cuộc cải cách không chệch hướng
Qua 40 năm đổi mới, số doanh nghiệp có vốn nhà nước đã giảm còn khoảng 850, trong đó chừng 700 doanh nghiệp do Nhà nước nắm trên 50% vốn điều lệ. Việc chọn ra một danh mục doanh nghiệp nhà nước mạnh là bước đi cần thiết: không thể có doanh nghiệp lọt vào nhóm 500 lớn nhất khu vực nếu không xác định rõ ai sẽ được đầu tư và đầu tư vào đâu. Tuy nhiên, rủi ro lớn nhất là “gọi đầu tàu” nhưng không cấp đường ray mới. Danh mục doanh nghiệp dẫn dắt dự kiến trình Chính phủ trong năm 2026, trong khi cơ chế thưởng từ lợi nhuận vượt kế hoạch mới dự kiến đề xuất năm 2027. Khoảng trễ này có thể khiến các doanh nghiệp được kỳ vọng dẫn dắt tăng trưởng bị kìm hãm ngay từ vạch xuất phát. Giai đoạn 2028–2030, kế hoạch hành chính hướng tới xây dựng hệ thống pháp luật công bằng, đồng bộ, minh bạch, khả thi; xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức chuyên nghiệp, chất lượng cao. Nếu thể chế thực sự “đi trước hoặc ít nhất là đi đồng thời”, các doanh nghiệp nhà nước mạnh mới có cơ hội trở thành những “kẻ khổng lồ” cạnh tranh ngang ngửa trong bảng xếp hạng 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á. Ngược lại, nếu chọn bằng mệnh lệnh hành chính nhưng giữ nguyên luật chơi cũ, danh mục doanh nghiệp mạnh sẽ chỉ là một bản chụp quá khứ được đóng khung đẹp đẽ mà không tạo thêm giá trị cho nền kinh tế.
