Từ “mỏ vàng” bô xít đến tham vọng chi phối chuỗi giá trị khu vực
Khai thác bô xít Lào và mở rộng các dự án alumin ở Tây Nguyên là chiến lược mà nhiều doanh nghiệp Việt sử dụng để chuyển từ xuất khẩu quặng thô sang làm chủ các khâu chế biến bô xít, nhằm tạo giá trị gia tăng cao hơn trong chuỗi khoáng sản khu vực Đông Nam Á, thay đổi cán cân cạnh tranh vốn lâu nay nghiêng về các nhà cung cấp nguyên liệu thô. Lâm Đồng từ lâu được xem là “thủ phủ” bô xít của Việt Nam khi sở hữu trữ lượng quặng nguyên khai ước tính gần 5,9 tỷ tấn, chiếm khoảng 99% tổng trữ lượng bô xít cả nước. Với nền tài nguyên khổng lồ này, việc các tập đoàn lớn vừa đầu tư trong nước, vừa tiến ra Lào không chỉ là mở rộng địa bàn, mà là bước đi có tính tái cấu trúc cả chuỗi sản xuất từ bô xít đến nhôm thỏi. Điểm đáng nói là họ không chấp nhận vai trò nhà cung cấp quặng giá rẻ, mà muốn dịch chuyển lên các nấc lợi nhuận cao hơn trong chuỗi.
Lâm Đồng: “thủ phủ” bô xít trở thành đấu trường của các tập đoàn lớn
Lâm Đồng đang được nhìn nhận như một đấu trường chiến lược, nơi các tập đoàn nội tranh nhau vị trí đầu tàu trong chuỗi bô xít – alumin. Tỉnh ghi nhận sự quan tâm mạnh mẽ từ THACO, Hóa chất Đức Giang (DGC), Tập đoàn Việt Phương và nhiều doanh nghiệp khác trong lĩnh vực bô xít – alumin. THACO đề xuất dự án Nhà máy alumin Lâm Đồng 2 với công suất 2 triệu tấn alumin mỗi năm cùng dự án khai thác tại cụm mỏ Lâm Đồng 2, thể hiện tham vọng bước ngay vào sân chơi quy mô lớn. Hóa chất Đức Giang đã ký biên bản ghi nhớ về tổ hợp công suất thiết kế khoảng 2 triệu tấn alumin/năm và 500.000 tấn nhôm/năm, xây dựng chuỗi sản xuất khép kín từ bô xít đến nhôm thỏi. Không phải ngẫu nhiên mà hàng loạt nhà đầu tư xếp hàng nộp hồ sơ dự án nhà máy alumin: họ hiểu rằng ai chiếm được vị trí ở “thủ phủ” này sẽ nắm điểm tựa tài nguyên cho nhiều thập kỷ.
Lào: bước nhảy chiến lược của Việt Phương trong khai thác và chế biến sâu
Trong khi Tây Nguyên là hậu phương tài nguyên, tỉnh Xekong của Lào đang trở thành mặt trận mới cho tham vọng khu vực của doanh nghiệp Việt. Dự án khai thác và chế biến quặng Bauxite–Alumina Dakcheung tại Xekong do Công ty TNHH MTV VPG Lào–Việt (VLV), đại diện của Việt Phương Group tại Lào, triển khai với quy mô lớn về hạ tầng kỹ thuật. Nguồn quặng của dự án đến từ các khu mỏ tại Xekong và Attapeu, với kế hoạch đưa ra sản phẩm quặng tinh đầu tiên vào tháng 11/2028 và alumin từ tháng 11/2030. Quy mô dự án được đánh giá là đáng chú ý nhất trong hệ sinh thái Việt Phương tại Lào, không chỉ vì vốn và công suất mà vì mô hình phát triển theo chuỗi từ bauxite – alumin – nhôm, hướng tới gia tăng giá trị qua chế biến thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu. Việc đặt mục tiêu nâng công suất lên 2 triệu tấn alumin/năm vào 2035 cho thấy doanh nghiệp Việt không xem Lào như thị trường vệ tinh, mà là một mắt xích trọng yếu trong bản đồ alumin khu vực.
Kết nối hai “vành đai bô xít”: Việt Nam – Lào trong cùng chuỗi lợi ích
Điểm chung của cả Lâm Đồng lẫn Xekong là các nhà đầu tư Việt đều lựa chọn mô hình chuỗi khép kín từ khai thác đến chế biến sâu. DGC cam kết nghiên cứu đầu tư tổ hợp lớn, hướng tới xây dựng chuỗi sản xuất khép kín từ bô xít đến nhôm thỏi, trong khi Dakcheung được định hướng phát triển từ bauxite – alumin – nhôm để tăng giá trị qua chế biến. Đây là cách tiếp cận rõ ràng: thay vì tranh nhau bán quặng thô giá thấp, doanh nghiệp Việt muốn dùng lợi thế tài nguyên để nâng cấp vị thế trong chuỗi khoáng sản khu vực. Tuy vậy, để chuỗi giá trị này thực sự vận hành, điểm nghẽn chính sách phải được xử lý. Lãnh đạo Lâm Đồng nhiều lần kiến nghị sớm tháo gỡ rào cản về quy hoạch và mục đích sử dụng đất, nhằm đẩy nhanh phê duyệt chủ trương đầu tư các dự án bô xít – alumin trong năm 2026. Đồng thời, tỉnh đề nghị được thực hiện quy trình chấp thuận chủ trương đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư đối với các nhà máy alumin đã có doanh nghiệp nộp hồ sơ. Nếu không giải quyết được cơ chế, lợi thế tài nguyên sẽ tiếp tục nằm trên giấy, trong khi các tập đoàn Việt đã bắt đầu mang vốn và kinh nghiệm sang Lào.
Tái định hình cán cân cạnh tranh: doanh nghiệp Việt có dám đi đến cùng?
Nhìn tổng thể, các dự án khai thác bô xít Lào và các nhà máy alumin ở Lâm Đồng, Đắk Nông đang đẩy doanh nghiệp Việt tiến gần hơn tới tham vọng chi phối một phần chuỗi bô xít – alumin khu vực. Dakcheung duy trì khoảng 1.500–1.800 lao động khi vận hành ổn định, cho thấy chế biến sâu không chỉ là câu chuyện lợi nhuận mà còn là việc tạo công ăn việc làm mới, mở rộng ảnh hưởng kinh tế của doanh nghiệp Việt tại thị trường láng giềng. Nhưng tham vọng chỉ có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực thực thi: vốn lớn, công nghệ chế biến, quản trị môi trường bùn đỏ, và đặc biệt là khả năng gắn kết chuỗi cung ứng từ mỏ Lâm Đồng, Đắk Nông đến nhà máy ở Lào. Việc nhiều doanh nghiệp cùng nhắm các dự án bô xít – alumin cho thấy một điều tích cực: lớp doanh nghiệp Việt mới đã đủ tự tin bước vào cuộc chơi khoáng sản quy mô lớn. Câu hỏi còn lại là liệu hệ thống chính sách và hạ tầng có theo kịp để biến những bản quy hoạch thành những dòng alumin chảy thực sự trên thị trường khu vực.
