Hệ sinh thái doanh nghiệp: từ khái niệm đến yêu cầu sống còn ở Đông Nam Bộ
Hệ sinh thái doanh nghiệp là mạng lưới các doanh nghiệp lớn, SME và FDI liên kết chặt chẽ qua chuỗi giá trị, hạ tầng dùng chung, logistics và cơ chế phối hợp thể chế, để cùng nâng năng lực cạnh tranh, chia sẻ rủi ro và tạo giá trị gia tăng cao hơn trên cùng một không gian kinh tế. Ở Đông Nam Bộ, câu chuyện hệ sinh thái doanh nghiệp tư nhân Việt Nam không còn là khẩu hiệu đẹp, mà là điều kiện sống còn nếu khu vực muốn thoát bẫy thu nhập trung bình thông qua liên kết chuỗi giá trị. TS. Trần Du Lịch chỉ ra vùng này chỉ chiếm khoảng 20% dân số nhưng đóng góp hơn 30% GDP, 36% ngân sách và tập trung khoảng 42% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động của cả nước. Con số ấn tượng nhưng phần đông vẫn là SME yếu công nghệ, quản trị và tài chính, cho thấy tăng số lượng doanh nghiệp mà thiếu hệ sinh thái doanh nghiệp là con đường phát triển nửa vời, dễ mắc kẹt ở phân đoạn giá trị thấp.
Doanh nghiệp lớn phải là “đầu chuỗi”, không phải đối thủ trực tiếp của SME
Nếu doanh nghiệp lớn xem SME là đối thủ để cạnh tranh trực diện, hệ sinh thái doanh nghiệp sẽ biến thành chiến trường, không phải bệ đỡ phát triển. Bài học ở Tây Nam Bộ rất rõ: nếu vùng chỉ cung cấp nguyên liệu thô, nông dân và doanh nghiệp nhỏ sẽ mãi đứng ngoài sân chơi giá trị gia tăng. TS. Trần Du Lịch đề xuất phát triển các “cứ điểm nông công nghiệp”, lấy chế biến sâu làm hạt nhân gắn với vùng nguyên liệu và nông dân, trong khi Nhà nước tập trung vào quy hoạch, hạ tầng và chính sách để thu hút doanh nghiệp lớn dẫn dắt chuỗi. Đây là thông điệp mạnh: doanh nghiệp đầu chuỗi phải kéo SME lên chuẩn, chia sẻ công nghệ, đặt hàng dài hạn và tham gia mô hình ba bên – doanh nghiệp đầu chuỗi định hướng tiêu chuẩn, Nhà nước hỗ trợ nền tảng kỹ thuật, còn SME chủ động nâng chuẩn và trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2.
Thoát khỏi liên kết hành chính: xây mạng lưới chuỗi giá trị liên vùng thực chất
Khu vực phía Nam hiện sống trong nghịch lý: thị trường vận hành theo chuỗi liên vùng, nhưng chính sách lại bị bó hẹp trong ranh giới hành chính và chương trình manh mún tại từng địa phương. Hệ sinh thái doanh nghiệp vì thế bị cắt khúc, logistics đứt đoạn, chi phí tăng, SME khó chen chân vào liên kết chuỗi giá trị. Bà Nguyễn Thị Mỹ Linh thẳng thắn gọi đây là sự “lệch pha” giữa thị trường và nguồn lực, khiến những tỉnh giàu nông, thủy sản như An Giang dù có sản lượng lớn vẫn không chuyển được sang lợi thế thu nhập. Muốn giải bài toán này phải chuyển dứt khoát từ mô hình “liên kết hành chính” sang liên kết chuỗi giá trị thực chất, lấy nhu cầu đơn hàng và chuẩn chất lượng của doanh nghiệp đầu chuỗi – bao gồm cả FDI – làm trục, sau đó tổ chức lại logistics toàn vùng, kết nối nhà máy, trung tâm logistics, cảng cạn, Cái Mép – Thị Vải và sân bay Long Thành thành một mạng lưới thống nhất.
Phát triển SME bằng hạ tầng dùng chung và chương trình nâng chuẩn gắn với đơn hàng
Phát triển SME không phải là phát động phong trào đăng ký kinh doanh rồi để doanh nghiệp nhỏ tự xoay xở; đó phải là quá trình nâng chuẩn có thiết kế. Thực tế, khoảng cách giữa năng lực của SME và tiêu chuẩn thị trường vẫn rất lớn, trong khi chi phí tự xây nhà xưởng, kho lạnh, máy móc đóng gói hay xử lý môi trường đạt chuẩn là rào cản khó vượt. Mỗi doanh nghiệp nhỏ tự đầu tư hạ tầng riêng dẫn đến lãng phí xã hội và làm chi phí gia nhập chuỗi trở nên quá tải. Vì vậy, cơ chế hạ tầng sản xuất và dịch vụ dùng chung – như kho lạnh, phòng kiểm nghiệm, tuyến logistics tập trung – là giải pháp hệ sinh thái doanh nghiệp có tính đột phá, giúp SME trả phí theo mức độ sử dụng mà vẫn tiếp cận chuẩn kỹ thuật cao. Theo ông Phan Tấn Đạt, điểm yếu chính của SME là kiểm soát chất lượng và quản trị, do đó họ cần được cố vấn, nâng chuẩn và kết nối đến khi đủ khả năng tham gia chuỗi.
Từ đối thoại đến hành động: chương trình chuỗi giá trị và sandbox liên vùng
Điều đáng mừng là khu vực phía Nam đã bắt đầu chuyển từ nói sang làm. TS. Trần Du Lịch đề xuất xây dựng Chương trình phát triển chuỗi giá trị Đông Nam Bộ, trước mắt xác định khoảng 5–7 chuỗi giá trị ưu tiên và lập “bản đồ chuỗi” để biết doanh nghiệp đầu chuỗi, nhà cung ứng, những công đoạn còn thiếu cùng nhu cầu logistics và nhân lực. Trong khi đó, phía An Giang đề nghị Chính phủ thí điểm chương trình phát triển nhà cung ứng liên vùng phía Nam xuất phát từ nhu cầu đơn hàng thực tế, đồng thời xây cơ chế ba bên dẫn dắt và mô hình hạ tầng dùng chung. Ở cấp cộng đồng doanh nhân, cùng ngày 21/8, Đại hội Đại biểu Hội Doanh nhân trẻ TP.HCM lần thứ I sau hợp nhất các hội tại TP.HCM, Bình Dương, Bà Rịa – Vũng Tàu đã bầu Ban Chấp hành mới với 68 thành viên, hơn 2.000 hội viên và hệ sinh thái hơn 16.000 doanh nhân, đặt mục tiêu chủ động kết nối nhu cầu tập đoàn lớn với SME. Bốn phiên đối thoại tại Tây Ninh, An Giang, Cà Mau, Đồng Nai đã ghi nhận 121 ý kiến, gần 30% cần đưa lên cấp cao hơn để xử lý. Nếu đi kèm một cơ chế sandbox liên vùng cho các đề án logistics, vùng nguyên liệu và chia sẻ dữ liệu cung ứng, các sáng kiến này có thể trở thành động cơ mới cho kinh tế tư nhân phía Nam thoát bẫy thu nhập trung bình.
