Trung tâm năng lượng tái tạo: từ khái niệm tới mục tiêu tự chủ công nghiệp
Trung tâm năng lượng tái tạo (RE Hub) là mô hình phát triển như một hệ sinh thái tích hợp, nơi nguồn điện tái tạo được kết nối đồng bộ với công nghiệp chế tạo, hạ tầng cảng biển – logistics, dịch vụ hỗ trợ, nghiên cứu – đổi mới sáng tạo và đào tạo nguồn nhân lực, nhằm tạo năng lực tự chủ công nghiệp năng lượng và gia tăng giá trị trong nước. Đây không phải là một cụm dự án điện gió hay điện mặt trời đơn lẻ, mà là chiến lược xây dựng "cỗ máy tăng trưởng" xoay quanh năng lượng xanh Việt Nam. Ngày 8/9 tại Hà Nội, Cục Điện lực thuộc Bộ Công Thương phối hợp với tổ chức GIZ của Đức tổ chức hội thảo “Thúc đẩy phát triển Trung tâm Năng lượng tái tạo tại Việt Nam” trong khuôn khổ Dự án TEV do Chính phủ Đức tài trợ. Việc các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và nhà đầu tư cùng ngồi lại cho thấy Việt Nam đang bước sang giai đoạn hoạch định chiến lược RE Hub, không chỉ nói về mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 mà bắt đầu bàn cách hiện thực hóa bằng cấu trúc công nghiệp cụ thể.
Tích hợp điện gió ngoài khơi với chuỗi giá trị công nghiệp: lợi thế và thách thức
Quy hoạch điện VIII và bản điều chỉnh xác định rõ hướng phát triển các trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng, gắn tăng công suất điện gió ngoài khơi với phát triển công nghiệp và nội địa hóa chuỗi giá trị. Một câu phát biểu đáng chú ý: "Trước mắt đến năm 2030, Việt Nam dự kiến phát triển khoảng 6 GW điện gió ngoài khơi, sau đó sẽ tăng lên 17 GW" – theo Phó Cục trưởng Cục Điện lực Tăng Thế Hùng. Con số này chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm năng lực sản xuất thiết bị, lắp đặt, bảo dưỡng và dịch vụ trong nước. Nhóm nghiên cứu của Viện Dầu khí Việt Nam nhấn mạnh Việt Nam không bắt đầu từ con số 0: nền tảng dầu khí ngoài khơi, chế tạo kết cấu thép, cơ khí, cảng biển, logistics và đội ngũ kỹ thuật đã tồn tại, có thể chuyển hóa thành năng lực phục vụ điện gió ngoài khơi. Chiến lược trung tâm năng lượng tái tạo vì thế là bước tiếp theo để biến lợi thế sẵn có thành tự chủ công nghiệp năng lượng, thay vì nhập khẩu phần lớn thiết bị và dịch vụ. Việc hình thành các trung tâm này được định hướng nhằm tối ưu hiệu quả vận hành và kinh tế của dự án điện gió ngoài khơi, đồng thời nâng cao năng lực chế tạo và dịch vụ điện gió, qua đó góp phần vào tăng trưởng xanh.
Chọn địa điểm cho RE Hub: cuộc cạnh tranh hạ tầng trong bản đồ năng lượng Đông Nam Á
RE Hub chỉ có thể cạnh tranh khu vực nếu được đặt tại nơi hội tụ cả tài nguyên năng lượng lẫn hạ tầng công nghiệp. Nghiên cứu ban đầu do Viện Dầu khí Việt Nam thực hiện đã xây dựng khung sàng lọc đa tiêu chí và xác định ba khu vực tiềm năng phát triển trung tâm năng lượng tái tạo, mỗi vùng mang lợi thế riêng, trong đó Nam Trung Bộ với dải Lâm Đồng – Ninh Thuận – Bình Thuận được đánh giá có tài nguyên gió tốt nhất cả nước và vùng nước sâu gần bờ thuận lợi cho điện gió móng nổi. Việc lựa chọn địa điểm vì thế không chỉ là câu chuyện gió nhiều, mà là đặt cược vào nền tảng công nghiệp biển dài hạn. Theo TS Phạm Quý Ngọc, nguồn năng lượng chỉ là tiêu chí đầu tiên; địa điểm RE Hub phải đáp ứng yêu cầu về mặt bằng công nghiệp, cảng biển có khả năng tiếp nhận tàu chuyên dụng, khu vực tập kết – lắp ráp đủ rộng, đường giao thông chịu tải trọng lớn, thiết bị bốc dỡ, cơ sở bảo dưỡng và đội ngũ kỹ thuật tại chỗ. Nếu hạ tầng thiếu đồng bộ, chi phí dự án sẽ tăng, chuỗi cung ứng bị đứt đoạn và trung tâm năng lượng tái tạo khó có thể cạnh tranh với những cảng năng lượng đã hình thành tại châu Âu hay Trung Quốc.
RE Hub như động lực tăng trưởng xanh địa phương và tự chủ công nghiệp
Bản chất của trung tâm năng lượng tái tạo là dùng năng lượng xanh làm trục để kéo cả hệ sinh thái công nghiệp và dịch vụ địa phương đi lên. Các cơ quan quản lý nhấn mạnh, trong giai đoạn tiếp theo của chuyển dịch năng lượng, RE Hub là cơ hội kết nối phát triển năng lượng tái tạo với tăng trưởng công nghiệp, hạ tầng, thu hút đầu tư và gia tăng giá trị tại địa phương. Việc phát triển các trung tâm này được kỳ vọng không chỉ khai thác hiệu quả tiềm năng năng lượng xanh Việt Nam mà còn nâng cao năng lực chuỗi cung ứng trong nước, phát triển nguồn nhân lực và tạo thêm giá trị kinh tế cho các tỉnh ven biển, qua đó thúc đẩy tăng trưởng xanh thay vì tăng trưởng dựa vào năng lượng hóa thạch. Quan trọng hơn, mục tiêu được nêu rõ: Việt Nam không muốn dừng ở phát triển thêm nguồn điện tái tạo, mà phải tạo được năng lực sản xuất, dịch vụ và chuỗi cung ứng trong nước. Theo định hướng, các trung tâm năng lượng tái tạo sẽ hoàn thiện chuỗi sản xuất, chế tạo thiết bị, thi công lắp đặt, bảo dưỡng và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Nếu làm tốt, RE Hub sẽ chuyển vai trò của Việt Nam từ "thị trường tiêu thụ" sang "trung tâm sản xuất" trong bản đồ năng lượng tái tạo khu vực.
Từ nghiên cứu đến triển khai: điều kiện để chiến lược RE Hub thành hiện thực
Hội thảo ngày 8/9 không chỉ là diễn đàn ý tưởng mà là bước dịch chuyển từ định hướng sang bài toán thực thi: mô hình nào, ở đâu, chức năng nào ưu tiên, cần bổ sung những gì về cảng biển, logistics, vốn, nhân lực và khung chính sách. Nghiên cứu RE Hub giai đoạn đầu đã hoàn thành vào tháng 7/2025; bước tiếp theo tập trung đánh giá điều kiện, tiềm năng và năng lực hiện có tại miền Trung và miền Nam. Các nghiên cứu bổ sung đang được triển khai để đánh giá tiềm năng và điều kiện phát triển mô hình này, đặc biệt tại hai vùng nói trên. Đáng chú ý, chương trình hỗ trợ năng lượng của GIZ đang phối hợp với phía Việt Nam xây dựng cơ sở bằng chứng vững chắc, có tính so sánh nhằm hỗ trợ quyết định địa điểm và quy mô RE Hub, bao gồm đánh giá năng lực hiện có, khoảng trống hạ tầng và yêu cầu pháp lý, tài chính. Phó Cục trưởng Tăng Thế Hùng cho biết Cục Điện lực muốn đẩy nhanh nghiên cứu giai đoạn hai, hướng tới trao đổi kỹ thuật trong năm 2026 và xác định những khu vực có tiềm năng phát triển trung tâm năng lượng tái tạo. Nếu các bước nghiên cứu – quy hoạch – chuẩn bị hạ tầng được thực hiện nhất quán, trung tâm năng lượng tái tạo sẽ trở thành công cụ chiến lược để Việt Nam giữ an ninh năng lượng, tự chủ công nghiệp năng lượng và đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát thải ròng bằng 0 lẫn tăng trưởng xanh.
