Điện gió ngoài khơi và bước ngoặt xây hai trung tâm công nghiệp ven biển
Điện gió ngoài khơi Việt Nam là việc khai thác nguồn gió mạnh và ổn định trên biển bằng các tuabin đặt cố định hoặc nổi, kết nối vào lưới điện quốc gia, đồng thời tạo nền tảng công nghiệp mới từ khảo sát, chế tạo đến dịch vụ kỹ thuật biển, giúp thúc đẩy tăng trưởng xanh và tăng sức cạnh tranh năng lượng trong khu vực ASEAN. Việt Nam đã quyết định không đứng ngoài cuộc đua năng lượng xanh ASEAN mà chọn một bước đi mang tính công nghiệp: xây dựng hai trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo liên vùng tại ven biển vào năm 2030. Đây không chỉ là thêm vài bến cảng, mà là lựa chọn chiến lược để biến tiềm năng điện gió ngoài khơi khổng lồ thành chuỗi giá trị kinh tế cụ thể. Trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, hai trung tâm này gắn với mục tiêu phát triển ít nhất 6 GW công suất điện gió ngoài khơi cho hệ thống vào năm 2030, đánh dấu lần đầu tiên điện gió ngoài khơi được nhìn nhận như một trụ cột công nghiệp chứ không chỉ là một nguồn điện bổ sung.
Tiềm năng 600 GW: "Mỏ vàng xanh" và cuộc đua năng lượng xanh ASEAN
Nếu không coi tiềm năng 600 GW là nền tảng cho một chiến lược công nghiệp dài hạn, Việt Nam sẽ bỏ lỡ cơ hội hiếm có để trở thành trung tâm năng lượng xanh ASEAN. Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh, nguồn tài nguyên điện gió ngoài khơi của Việt Nam được ước tính khoảng 600 GW, trong khi tính toán của Ngân hàng Thế giới cho thấy tiềm năng kỹ thuật riêng điện gió ngoài khơi Việt Nam có thể đạt khoảng 512 GW. Với hơn 3.260 km bờ biển nằm ở trung tâm Đông Nam Á, đó là một "mỏ vàng xanh" mà ít quốc gia trong khu vực sánh kịp. Hội đồng Năng lượng Gió Toàn cầu nhận định Việt Nam hiện mới khai thác khoảng 1% tiềm năng này và hoàn toàn có thể vươn lên Top 5 thị trường điện gió ngoài khơi khu vực châu Á – Thái Bình Dương giai đoạn 2031–2035 nếu được đầu tư bài bản. Tiềm năng khổng lồ này không chỉ giúp củng cố an ninh năng lượng sạch mà còn giảm phụ thuộc vào các nguồn nhiên liệu dễ biến động trên thị trường quốc tế, qua đó giảm rủi ro từ các cú sốc cung ứng toàn cầu.
Mô hình RE Hub: Từ "thung lũng xanh" đến hệ sinh thái công nghiệp điện gió
Điểm đáng giá nhất trong kế hoạch hai trung tâm không phải là vài con số công suất, mà là cách Việt Nam chọn mô hình RE Hub – trung tâm năng lượng tái tạo tích hợp – để kéo cả một hệ sinh thái công nghiệp điện gió ngoài khơi đi lên. Mô hình này được mô tả như một "thung lũng công nghiệp xanh", nơi các tuabin được lắp đặt ngoài khơi và kéo theo cả chuỗi chế tạo, dịch vụ trên bờ. Theo các chuyên gia, điện gió ngoài khơi mở ra cơ hội hình thành một ngành công nghiệp phụ trợ quy mô lớn: từ khảo sát biển, thiết kế kỹ thuật, chế tạo thiết bị, đến vận hành cảng biển và logistics chuyên dụng. Một dự án chế tạo chân đế điện gió ngoài khơi đơn lẻ đã có thể tạo việc làm cho gần 3.000 lao động, huy động khoảng 100 doanh nghiệp trong nước trong 3 năm với doanh thu xuất khẩu lên đến hàng trăm triệu USD – một ví dụ cho thấy RE Hub không chỉ cấp điện, mà là máy tạo việc làm và giá trị gia tăng. Mô hình này từng được minh chứng ở các cảng châu Âu, nơi hơn 200 doanh nghiệp và hàng chục nghìn lao động tập trung quanh một trung tâm dịch vụ điện gió ngoài khơi; Việt Nam đang cố tình đi theo quỹ đạo đó để biến di sản dầu khí ngoài khơi thành bệ phóng cho công nghiệp điện gió.
Ba tiêu chí chọn địa điểm và cuộc đua chuẩn bị hạ tầng
Xây trung tâm năng lượng tái tạo không chỉ là chuyện vẽ quy hoạch; nếu chọn sai vị trí hoặc chuẩn bị hạ tầng nửa vời, điện gió ngoài khơi Việt Nam sẽ bị mắc kẹt trong chi phí cao và chậm tiến độ. Theo phân tích của chuyên gia tư vấn độc lập cho Cục Điện lực, có ba tiêu chí then chốt để lựa chọn vị trí các trung tâm công nghiệp, dịch vụ năng lượng tái tạo (RE Hub). Thứ nhất là hạ tầng cảng chuyên dụng đủ khả năng tiếp nhận và xử lý các cấu kiện siêu trường, siêu trọng nặng tới hàng nghìn tấn, đòi hỏi mớn nước trên 10m, nền bãi chịu tải lớn và mặt bằng hàng chục đến hàng trăm hecta để chế tạo, lưu trữ, lắp ráp. Thứ hai là cam kết chính sách dài hạn từ địa phương, với danh mục dự án ổn định trong 20–25 năm, cùng các cơ chế về đất đai, thuế, tài chính, logistics và sử dụng điện xanh. Thứ ba là chiến lược nhân lực, dựa trên lực lượng lao động dầu khí ngoài khơi hiện có – một lợi thế mà Việt Nam cần chuyển dịch sang công nghiệp điện gió thay vì để mai một. Đề xuất hai trung tâm hiện bước vào giai đoạn nghiên cứu thứ hai để xác định tiêu chí lựa chọn địa điểm, dự kiến sẽ được cơ quan quản lý xem xét và thảo luận cùng giới chuyên gia vào cuối năm 2026.
Đòn bẩy tăng trưởng xanh và vị thế mới trong chuỗi năng lượng châu Á
Điện gió ngoài khơi chỉ thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh khi được gắn với một tầm nhìn tăng trưởng xanh và công nghiệp hóa rõ ràng; nếu chỉ coi là nguồn điện bổ sung, Việt Nam sẽ không tận dụng được tiềm năng 600 GW. Các mục tiêu trong Quy hoạch điện VIII điều chỉnh – 6.000 MW điện gió ngoài khơi vận hành vào năm 2030, mở rộng lên 6–17 GW giai đoạn 2030–2035 và xa hơn đạt 113.000–139.000 MW vào năm 2050 – cho thấy định hướng dài hạn đã xuất hiện. Điện gió ngoài khơi cùng hệ thống lưu trữ được nhiều chuyên gia xem là các trụ cột mới của hệ thống năng lượng quốc gia, vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa tạo ngành công nghiệp điện gió hiện đại từ khảo sát, thiết kế, chế tạo đến dịch vụ kỹ thuật biển. "Nếu khai thác tối đa 'mỏ năng lượng' với tiềm năng hàng trăm GW ngoài khơi, Việt Nam sẽ không chỉ có thêm một nguồn điện sạch để bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, mà còn tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế và thúc đẩy chuyển dịch năng lượng theo hướng xanh, bền vững". Câu hỏi không còn là "có làm hay không", mà là Việt Nam sẽ triển khai hai trung tâm năng lượng tái tạo như thế nào để biến lợi thế thành vị thế – từ một quốc gia giàu tiềm năng thành một điểm tựa công nghiệp điện gió ngoài khơi của cả châu lục.
