Trung tâm năng lượng tái tạo: Không có công thức chung cho Việt Nam
Trung tâm năng lượng tái tạo là một không gian địa lý nơi các dự án điện gió, điện mặt trời, cảng biển, lưới điện, khu công nghiệp, dịch vụ hậu cần và cơ sở đào tạo gắn kết thành một hệ sinh thái năng lượng sạch liên thông, tạo ra chuỗi giá trị sản xuất và dịch vụ phục vụ nhu cầu trong nước và xuất khẩu. Việt Nam hiện đang nghiên cứu phát triển mô hình Trung tâm năng lượng tái tạo (RE Hub) dựa trên kinh nghiệm quốc tế, với các nghiên cứu ban đầu đã xác định hướng phát triển mô hình và những khu vực có lợi thế. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không có công thức chung: một RE Hub không thể hình thành từ một dự án hay một hạng mục hạ tầng riêng lẻ, mà mỗi địa phương phải dựa vào điều kiện và lợi thế riêng để chọn cấu trúc phù hợp. Điều đó có nghĩa, nếu Việt Nam áp dụng máy móc mô hình của nước khác, nguy cơ lãng phí nguồn lực là rất lớn.
Hạ tầng và dữ liệu: Nền móng của hệ sinh thái năng lượng sạch
Nếu coi Trung tâm năng lượng tái tạo là một "thành phố công nghiệp sạch", thì hạ tầng chính là hệ xương sống quyết định mức độ hấp dẫn của nơi đó. Kinh nghiệm từ các đối tác quốc tế cho thấy cảng biển, lưới điện, không gian biển và khu công nghiệp phải được tính toán đồng bộ; cảng phải đáp ứng yêu cầu vận chuyển, lắp đặt thiết bị, còn lưới điện phải theo kịp tiến độ phát triển nguồn. Một hệ sinh thái năng lượng sạch cũng không thể tồn tại nếu thiếu dữ liệu tin cậy về tài nguyên. Ông Yu Guiyong nhấn mạnh Việt Nam cần quy hoạch dựa trên dữ liệu gió ngoài khơi và quy hoạch không gian biển rõ ràng để xác định khu vực có khả năng phát triển, đồng thời giúp doanh nghiệp hiểu cơ chế giá, quy trình phê duyệt và quy định sử dụng không gian biển cho đầu tư dài hạn. Nếu hạ tầng và dữ liệu không đi trước một bước, mọi khẩu hiệu về RE Hub chỉ dừng ở bản vẽ.
Bài học Esbjerg và Humber: Tận dụng lợi thế địa phương, thiết kế dịch vụ dài hạn
Điểm chung của các trung tâm năng lượng tái tạo thành công không phải là xuất phát từ con số 0, mà là biết tận dụng hạ tầng cũ và lao động sẵn có. Tại Đan Mạch, thành phố Esbjerg từng là một cảng cá lớn; khi ngành thủy sản suy giảm, sự phát triển của điện gió ngoài khơi đã tạo nhu cầu mới về lưu trữ, vận chuyển, lắp ráp và dịch vụ cho cấu kiện điện gió, kéo theo mở rộng cảng và thu hút doanh nghiệp sản xuất, logistics, lắp đặt, bảo trì. Lao động ngành đánh bắt, dầu khí, vận tải biển được đào tạo lại để chuyển sang công việc mới. Ở vùng Humber của Vương quốc Anh, nơi có Trung tâm Công nghiệp và Năng lượng tái tạo, các dự án điện gió ngoài khơi đã tính tới vận hành, bảo dưỡng ngay từ giai đoạn phát triển: nhiều dự án dùng chung một đầu mối dịch vụ, chia sẻ nhân lực, tàu chuyên dụng và cơ sở kỹ thuật, trong khi hệ thống cảng được thiết kế cho vận hành dài hạn. Những ví dụ này nói một điều đơn giản: RE Hub không phải là khẩu hiệu quy hoạch, mà là một tổ hợp dịch vụ vận hành bền bỉ hàng chục năm.
Chính sách năng lượng tái tạo và nhân lực: Hai trụ cột không thể thiếu
Một Trung tâm năng lượng tái tạo sẽ khó hình thành nếu doanh nghiệp không nhìn thấy sự ổn định chính sách. Ông Yu Guiyong cho rằng Việt Nam cần chính sách rõ ràng, ổn định và quy hoạch dựa trên dữ liệu tin cậy về tài nguyên để nhà đầu tư có thể tính toán dài hạn. Bà Christiana Hageneder nhận định quy hoạch dài hạn phải đi cùng khung pháp lý rõ ràng, hạ tầng kết nối và sự phối hợp giữa các cấp chính quyền. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật của một ngành, mà là bài kiểm tra năng lực điều hành chính sách năng lượng tái tạo của chúng ta. Song song đó, RE Hub chỉ bền khi có nhân lực kỹ thuật tại chỗ. Kinh nghiệm Humber cho thấy duy trì năng lực suốt vòng đời dự án đòi hỏi đầu tư vào kỹ năng và lực lượng lao động địa phương. Nói cách khác, Việt Nam không thể mơ về hệ sinh thái năng lượng sạch nếu vẫn coi đào tạo nghề là công việc phụ.
Việt Nam nên chọn con đường nào cho Trung tâm năng lượng tái tạo?
Trong quá trình xây dựng chiến lược Trung tâm năng lượng tái tạo, Bộ Công Thương và các đối tác như GIZ đang trao đổi kinh nghiệm với đại diện từ Trung Quốc, Đan Mạch và Vương quốc Anh về quy hoạch, cảng biển, dịch vụ và nhân lực. Đó là bước đi đúng, nhưng chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ là dám ưu tiên những khu vực có lợi thế, xác định rõ chuỗi sản xuất – dịch vụ trong nước, và triển khai hạ tầng theo tốc độ phát triển của thị trường để tránh cảnh doanh nghiệp sẵn sàng mà hạ tầng chưa đáp ứng, hoặc công trình hoàn thành khi nhu cầu chưa hình thành. Việt Nam không thiếu tiềm năng gió, nắng hay hệ thống cảng biển; điều còn thiếu là một tầm nhìn nhất quán: coi RE Hub là hạt nhân của mô hình phát triển mới, chứ không phải một mục tiêu trang trí trong các văn bản quy hoạch.
