Trải nghiệm gốm truyền thống: bài học về di sản sống
Trải nghiệm gốm truyền thống là hoạt động đưa học sinh đến các làng nghề di sản, để tận tay nhào nặn đất sét, tìm hiểu quy trình sản xuất và gắn kết kiến thức trên lớp với câu chuyện văn hóa của những nghề cha ông, từ đó nuôi dưỡng ý thức trân trọng và bảo tồn di sản quê hương.
Ngày 4.8, Chi cục Phát triển nông thôn thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường TPHCM tổ chức đợt 3 chương trình trải nghiệm ngành nghề nông thôn dành cho học sinh THCS, với 100 em tham gia từ các trường Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Trung Trực và Nguyễn Viết Xuân. Đây là đợt trải nghiệm cuối trong năm, nhưng lại mở ra một cách học mới: rời sách vở để chạm vào đất, sơn, lửa và những câu chuyện đời thợ. Thay vì nghe giảng về “làng nghề di sản”, các em đứng ngay trong lò gốm, xưởng sơn mài, cảm nhận mùi đất nung, mùi sơn, tiếng bàn xoay – những âm thanh đang mờ dần trong đời sống đô thị.
Điểm đáng nói là chương trình trải nghiệm nghề không chỉ “cho vui ngày hè”. Mục tiêu được đặt ra rõ ràng: giúp học sinh hiểu giá trị ngành nghề nông thôn, nâng cao ý thức bảo tồn nghề truyền thống gắn với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Đó là một lựa chọn có tính chiến lược: nếu muốn di sản sống, phải đưa chính thế hệ trẻ bước vào không gian nghề, để các em hiểu vì sao những chiếc lu, tấm sơn mài lại quan trọng với ký ức vùng đất.
Học sinh nặn gốm: từ bàn xoay đến niềm tự hào
Nếu cần một hình ảnh nói thay cho cụm từ “trải nghiệm gốm truyền thống”, đó là những bàn tay nhỏ lấm lem đất sét bên trong Lò lu Đại Hưng – làng nghề gốm cổ hơn 160 năm ở Nam Bộ. Tại đây, học sinh không đứng ngoài quan sát, mà trực tiếp tham gia quy trình làm các sản phẩm gốm như lu, khạp, chum, vại, dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân. Khi học sinh nặn gốm, từng động tác miết, vuốt, chỉnh dáng là cuộc đối thoại giữa một thế hệ sinh ra trong kỷ nguyên số với kỹ năng thủ công đã truyền qua nhiều đời.
Mô tả chân thực nhất về sức hút của trải nghiệm này nằm ở ánh mắt say mê của các em, như câu chuyện em Nguyễn Ngọc Hân lớp 7/7 Trường THCS Nguyễn Viết Xuân, lần đầu góp phần làm nên chiếc ống khói gốm và nhận ra nghề dạy mình sự cần mẫn, kiên trì. Ở phía bên kia bàn xoay, chủ Lò lu Đại Hưng xúc động không phải vì sản phẩm đẹp hay xấu, mà vì “các cháu đến tìm hiểu lịch sử lò lu” – bởi chính sự hiện diện của các em là tín hiệu rằng nghề gốm vẫn còn tương lai.
Từ góc độ giáo dục, đây là “bài học” không có trong sách giáo khoa: học sinh nhận ra để làm ra một chiếc lu hay chiếc ống khói, người thợ phải hiểu nguyên liệu, lửa, thời tiết; nhận ra mỗi sản phẩm gốm truyền thống là kết tinh của kinh nghiệm và bản sắc. Đó cũng là cách chương trình trải nghiệm nghề biến khái niệm trừu tượng “di sản quê hương” thành cảm xúc cụ thể: vui khi hoàn thành sản phẩm, tiếc nuối khi đất sét sụp dáng, và tự hào khi biết mình đang chạm vào một phần lịch sử.
Vẽ sơn mài học sinh: khi nghệ thuật truyền thống bước vào trường học
Ở Công ty TNHH MTV Sơn Mài Định Hòa – cơ sở có hơn 45 năm gìn giữ nghề sơn mài truyền thống trên vùng đất có lịch sử nghề trên 300 năm, trải nghiệm vẽ sơn mài học sinh không dừng ở mức “tô màu vui”. Các em được giới thiệu đầy đủ về tạo vóc, hom sơn, vẽ trang trí, dát vàng, cẩn trứng, mài hoàn thiện sản phẩm. Khi cầm cọ trên nền sơn đen bóng, mỗi em hiểu rằng phía sau một bức tranh là hàng chục công đoạn kéo dài nhiều tuần. Đó là cú “hạ cánh” rất cần thiết cho một thế hệ quen với tốc độ và sự tiện lợi.
Câu chuyện nhóm học sinh vẽ bức tranh sơn mài về cánh đồng lúa và cây gạo, rồi sau đó chia sẻ rằng mình thấy yêu quê hương hơn, cho thấy tác động vượt ra ngoài kỹ năng. Một em khác thú nhận trước đây không hề biết nghề sơn mài tỉ mỉ đến vậy, và từ chuyến đi muốn tìm hiểu thêm về nghề truyền thống của quê hương. Khi chương trình trải nghiệm nghề tạo điều kiện cho học sinh vừa vẽ sơn mài, vừa trò chuyện với nghệ nhân, là lúc khoảng cách giữa “nghệ thuật cao cấp” và “môn học vẽ” trong trường được rút ngắn.
Điều quan trọng hơn cả là trải nghiệm này đặt nghề sơn mài đúng vị trí một làng nghề di sản: không phải món quà lưu niệm trưng bày trong tủ kính, mà là nghề sống, có người thầy, người học, có câu chuyện gia đình, dòng tộc. Khi trẻ thấy mình có thể góp phần tạo ra một sản phẩm, dù nhỏ, các em sẽ không xem nghề thủ công là “quá khứ xa lạ”, mà là lựa chọn nghề nghiệp, hoặc ít nhất là giá trị đáng tôn trọng trong tương lai.
Chợ quê, OCOP và bài toán nuôi dưỡng bản sắc
Buổi chiều, sân Trường THCS Nguyễn Văn Cừ biến thành một chợ quê thu nhỏ với thi vẽ heo đất, trang trí quang gánh, thi rao hàng, se và phơi nhang. Học sinh không chỉ xem, mà bước vào vai người bán, người mua, người nghệ nhân. Các em cũng tham gia cuộc thi Rung chuông vàng tìm hiểu ngành nghề nông thôn, OCOP và bảo vệ môi trường nông thôn. Khi sản phẩm OCOP được giới thiệu ngay trong sân trường, chương trình trải nghiệm nghề cho thấy di sản không tách rời kinh tế địa phương; bản sắc văn hóa có thể trở thành sức mạnh của những sản phẩm chất lượng, mang tên làng nghề mình.
Ở đây, ý nghĩa lớn nhất không nằm ở giải thưởng chợ quê, mà ở cách một thế hệ thành thị hình dung lại “quê hương”. Thay vì chỉ là khung cảnh trong sách Ngữ văn, quê hương hiện ra bằng mùi nhang mới se, tiếng rao hàng, những chú heo đất được vẽ lại bằng nét cọ non nớt. Nhiều học sinh chia sẻ càng tham gia càng thích, muốn thể hiện tình yêu quê hương qua tranh và sản phẩm mình làm.
Theo Chi cục Phát triển nông thôn TPHCM, ba đợt chương trình trải nghiệm ngành nghề nông thôn đã thu hút hơn 300 học sinh, góp phần khơi dậy tình yêu di sản nghề truyền thống, nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Đây không nên chỉ là hoạt động mùa hè, mà cần trở thành một phần của chương trình học, để mỗi năm có thêm những chuyến đi như thế, mỗi lớp học có thêm những câu chuyện về gốm, sơn mài, chợ quê – những mạch ngầm nuôi dưỡng bản sắc của TPHCM hôm nay.
