Trải nghiệm gốm sứ: từ hoạt động ngoại khóa đến bài học về di sản
Trải nghiệm gốm sứ là hoạt động giáo dục ngoài lớp học, trong đó học sinh được trực tiếp quan sát nghệ nhân, tự tay nhào nặn đất, tạo hình và hoàn thiện sản phẩm gốm, qua đó hiểu quy trình lao động thủ công, giá trị văn hóa của làng nghề truyền thống và hình thành ý thức trân trọng di sản quê hương.
Điều đáng nói trong đợt 3 chương trình trải nghiệm ngành nghề nông thôn TP.HCM là 100 học sinh THCS không chỉ đi tham quan cho biết mà thực sự “học làm nghề” cùng những nghệ nhân gốm, sơn mài. Ngày 4.8, Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM đã đưa các em đến các làng nghề lâu đời, biến một buổi sáng hè thành hành trình chạm vào lịch sử nghề gốm, nghề sơn mài, thay vì những giờ học khô khan trên lớp. Đây là lựa chọn đúng hướng: nếu muốn thế hệ trẻ hiểu và bảo vệ di sản, chúng ta phải cho các em bước chân vào chính không gian mà di sản ấy đang sống.
Gốm sơn mài: khi học sinh tự tay nặn đất, vẽ tranh để hiểu giá trị lao động
Tại Công ty TNHH MTV Sơn mài Định Hòa, nơi đã có hơn 45 năm gìn giữ và phát triển nghề sơn mài truyền thống, học sinh lần đầu đối diện với một thế giới kỹ thuật công phu: tạo vóc, hom sơn, vẽ trang trí, dát vàng, cẩn trứng, mài hoàn thiện sản phẩm. Những khái niệm từng xa lạ bỗng sống động khi các nghệ nhân cầm tay chỉ việc, để từng nét cọ, từng lớp sơn óng ánh trở thành trải nghiệm đáng nhớ. Một bức tranh sơn mài về cánh đồng lúa, cây gạo không còn là bài tập mỹ thuật, mà là lời gửi gắm tình yêu di sản quê hương của cả một nhóm bạn nhỏ.
Ở Lò lu Đại Hưng, làng nghề gốm cổ hơn 160 năm của Nam Bộ, trải nghiệm gốm sứ chuyển hóa thành bài học về sự kiên trì và kỹ năng lao động tay chân. Tiếng bàn xoay, mùi đất sét, bàn tay lấm lem đất khiến khái niệm "học sinh làm gốm" không còn là khẩu hiệu mà là thực tế đầy hứng khởi. Khi một em lớp 7 hào hứng khoe chiếc ống khói gốm đầu tiên do chính mình góp phần tạo nên, đó không chỉ là niềm vui cá nhân. Đó là minh chứng rằng lao động thủ công vẫn có thể chinh phục trái tim thế hệ số, nếu chúng ta cho các em cơ hội trải nghiệm đúng nghĩa.
Chợ quê, OCOP và cách nuôi dưỡng tình yêu di sản quê hương
Buổi chiều, sân trường được biến thành một không gian chợ quê thu nhỏ với vẽ heo đất, trang trí quang gánh, trò chơi dân gian, thi Rung chuông vàng tìm hiểu ngành nghề nông thôn và sản phẩm OCOP. Những hoạt động tưởng như "chơi là chính" lại mở ra cơ hội để học sinh sờ vào các giá trị kinh tế–văn hóa đang gắn với làng nghề truyền thống. Các em học cách đọc câu chuyện phía sau một sản phẩm OCOP, hiểu vì sao một chiếc heo đất hay quang gánh cũng mang theo ký ức về một thời nông thôn nhọc nhằn nhưng giàu bản sắc.
Điều đáng mừng là chính học sinh đã ý thức được chiều sâu của trải nghiệm. Nhiều em thẳng thắn nói mình "yêu quê hương hơn" và thấy cần tôn trọng giá trị văn hóa đất nước sau khi tham gia vẽ tranh, nặn gốm, hóa thân thành người bán hàng ở chợ quê. Đây là lúc khái niệm "di sản quê hương" thôi điệu đà trong thơ ca, trở thành cảm xúc cá nhân gắn với những bức tranh sơn mài, món đồ gốm tự tay làm ra. Một chương trình ngoại khóa mà khiến trẻ con nói về trách nhiệm bảo tồn nghề thủ công là chương trình đang đi đúng bản chất giáo dục di sản.
Vì sao trải nghiệm làng nghề phải trở thành một phần giáo dục thường xuyên
Đợt 3 trải nghiệm ngành nghề nông thôn do Chi cục Phát triển nông thôn TP.HCM tổ chức được xem là điểm kết của hành trình ba đợt liên tiếp trong mùa hè, thu hút hơn 300 học sinh ở nhiều khu vực tham gia. Qua đó, mục tiêu không chỉ là "cho trẻ con đi chơi" mà là để các em hiểu giá trị của ngành nghề nông thôn, khơi dậy tình yêu di sản nghề truyền thống, nâng cao ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa và gắn kết với bảo vệ môi trường, phát triển bền vững.
Khi người phụ trách chương trình khẳng định rằng học sinh tiếp nhận kiến thức tốt hơn trong môi trường trải nghiệm thực tế và thể hiện sự quan tâm thật sự với làng nghề cũng như sản phẩm OCOP, đó là lời nhắc cho hệ thống giáo dục. Nếu những chuyến đi như thế được duy trì đều đặn, mở rộng đến nhiều làng nghề truyền thống, thì bảo tồn nghề thủ công sẽ không còn phụ thuộc hoàn toàn vào nỗ lực đơn lẻ của nghệ nhân. Thay vào đó, trách nhiệm được san sẻ cho thế hệ trẻ – những người đã từng tự tay nặn gốm, vẽ sơn mài và nhìn thấy ánh mắt xúc động của "chú Tám" hay người thầy sơn mài khi có người chịu nghe câu chuyện nghề.
Kết luận: gieo hạt tình yêu nghề gốm, sơn mài cho tương lai
Cái được lớn nhất của chương trình trải nghiệm gốm sứ và gốm sơn mài ở các làng nghề trăm tuổi không nằm ở số lượng sản phẩm học sinh làm ra, mà ở những "hạt giống" tình yêu di sản quê hương vừa được gieo vào tâm trí các em. Khi một đứa trẻ hiểu rằng để có tranh sơn mài phải qua hàng chục công đoạn, để có chiếc lu phải quay bàn xoay không ngừng, chúng sẽ khó lòng coi lao động thủ công là thứ lỗi thời. Mỗi chuyến đi là một lần khẳng định: di sản sống nhờ những bàn tay biết trân trọng nó.
Vì vậy, các chương trình trải nghiệm làng nghề truyền thống không nên chỉ xuất hiện trong vài đợt mùa hè rồi khép lại. Chúng cần được xem là phần thiết yếu của giáo dục phổ thông, song hành với sách giáo khoa. Đưa học sinh tới lò gốm, xưởng sơn mài, chợ quê, cho các em chạm vào đất sét, mùi sơn, tiếng rao hàng – đó là cách thiết thực nhất để bảo tồn nghề thủ công. Bảo tồn bắt đầu từ cảm xúc; và cảm xúc chỉ xuất hiện khi mỗi em từng có một ngày tự tay nặn gốm, vẽ tranh, mang về "món quà đầu đời" của chính mình.
