Sơn mài sống nhờ bàn tay và những lớp màu
Sơn mài là nghệ thuật tạo hình và chế tác trên nền sơn ta, trong đó người làm nghề phủ, mài và khám phá những lớp màu, vỏ trứng, vàng bạc ẩn dưới bề mặt để tạo hiệu ứng độc bản. Bởi vậy, sức sống của chất liệu này không thể chỉ đo bằng số tác phẩm được trưng bày: nó còn nằm ở việc kỹ năng được truyền lại và tìm thấy chỗ đứng trong đời sống hôm nay. Ở Hạ Thái, họa sĩ Cường Đặng đưa sơn mài từ tranh phẳng sang vật dụng như lọ hoa, đèn ngủ, hộp giấy, cánh tủ, tượng và đồ trang trí. Anh nhận xét vẻ đẹp tự nhiên của chất liệu “không thể sao chép được”, đồng thời cho rằng khi ứng dụng vào nội thất, mỗi sản phẩm có thể tạo điểm nhấn riêng. Đây là một hướng đi đáng chú ý: nghề sơn mài không nhất thiết phải chọn giữa bảo tồn kỹ thuật và đổi mới công năng.
Giữ nghề là giữ người biết làm
Nỗi lo mai một ở Hạ Thái không phải chuyện trừu tượng. Làng hiện có khoảng 200 hộ gia đình, nhưng nhiều hộ không còn làm nghề truyền thống. Theo Cường Đặng, người trẻ tham gia gìn giữ làng nghề ngày càng ít vì thu nhập chưa đáp ứng mong muốn của họ. Nút thắt vì thế không chỉ là bảo quản sản phẩm hay kể lại lịch sử; đó là làm sao để kỹ năng thủ công trở thành công việc có tương lai. Việc mài vóc, mài tranh là công đoạn cốt lõi: vừa làm phẳng bề mặt, vừa “khai quật” những lớp màu và vật liệu nằm dưới sơn. Nếu thiếu người thực hành, phần tri thức nằm trong từng thao tác cũng có nguy cơ mất theo. Hiện có ba cơ sở xuất khẩu lớn tại làng, mỗi cơ sở có khoảng 10–20 hộ làm thuê. Con số này cho thấy nghề vẫn vận hành, nhưng chưa đủ để bảo đảm lớp kế cận.
Đổi mới để sản phẩm tìm được người dùng
Cường Đặng thích nghi với nhu cầu khách hàng bằng cách làm sản phẩm theo xu hướng và thị hiếu, thay vì chỉ bán những mẫu có sẵn. Mạng xã hội giúp anh giới thiệu tác phẩm nhanh hơn và tiếp cận nhiều nhóm khách; phần lớn khách hàng hiện tìm đến qua Facebook và TikTok. Đây là thay đổi thiết thực: nghệ nhân có thêm kênh gặp người mua, còn công chúng có thể tiếp cận sơn mài qua những món đồ gần gũi với sinh hoạt thường ngày. Xưởng của anh còn đón các đoàn học sinh đến trải nghiệm và những tour du lịch nước ngoài. Những buổi thực hành có thể đưa kỹ thuật vốn khó hình dung thành trải nghiệm trực tiếp, đồng thời khơi gợi sự quan tâm của người trẻ. Tuy vậy, quảng bá hay trải nghiệm chỉ là cầu nối; muốn nghề bền, cần có người học đủ lâu để nắm được công đoạn và tiếp tục sáng tạo. Bảo tồn phải gắn với sinh kế, du lịch địa phương và cơ hội làm nghề, chứ không dừng ở lời kêu gọi giữ gìn.
Triển lãm mở thêm một lối đối thoại
Từ ngày 30/10 đến 04/11/2026, triển lãm sơn mài “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, quy tụ sáng tác của tám họa sĩ thuộc nhóm Nguyên Lacquer trên chất liệu sơn ta truyền thống. Triển lãm không chỉ phô diễn công đoạn công phu; nó đặt cá tính nghệ sĩ và những cách biểu đạt mới vào cuộc đối thoại với chiều sâu của sơn mài bản địa. Đặt triển lãm cạnh câu chuyện Hạ Thái sẽ thấy hai con đường tiếp nối bổ trợ cho nhau. Làng nghề duy trì kỹ năng bằng thực hành, sản phẩm và trải nghiệm; phòng trưng bày giúp nghệ thuật sơn mài được nhìn nhận như một ngôn ngữ sáng tác đương đại. Một bên giữ cho kỹ thuật còn người làm, bên kia mở rộng cách công chúng hiểu chất liệu. Cả hai đều cần thiết, bởi sơn mài không thể sống lâu nếu chỉ được ngưỡng vọng như di sản.
Sức sống cần được nối dài ngoài phòng trưng bày
Triển lãm “Nguyên - Lãng du cùng Sơn” khép lại ngày 04/11/2026, nhưng bài toán kế tục ở Hạ Thái không có một mốc kết thúc tương tự. Người trẻ cần thấy con đường học nghề và làm nghề có ý nghĩa; nghệ nhân cần tiếp tục đổi mới mà không đánh mất kỹ thuật làm nên bản sắc. Phát triển du lịch địa phương, tổ chức trải nghiệm và mở rộng đầu ra là những hướng có thể giúp di sản hiện diện trong đời sống, thay vì chỉ được nhắc đến trong các dịp trưng bày. Kết luận đáng rút ra không phải là truyền thống đối đầu với hiện đại. Sức sống của sơn mài đến từ việc kỹ thuật được thực hành trong làng nghề, được chuyển hóa thành sản phẩm phù hợp với người dùng và được các họa sĩ tiếp tục thử nghiệm trước công chúng. Khi những mắt xích ấy cùng vận hành, sơn mài Hạ Thái và nghệ thuật sơn mài nói chung mới có cơ hội nối dài sức sống.
