Cai nghiện ma túy chỉ là bước đầu: vì sao phải đặt trọng tâm vào tái hòa nhập
Cai nghiện ma túy và tái hòa nhập cộng đồng là quá trình dài, trong đó điều trị chỉ là bước khởi đầu, còn việc trang bị kiến thức, đào tạo kỹ năng nghề và hỗ trợ tài chính phục hồi mới quyết định người sau cai có xây dựng lại được cuộc sống, phòng ngừa tái nghiện và trở thành người lao động có ích hay không. Nếu chúng ta chỉ dừng ở việc cắt cơn, giải độc mà bỏ mặc họ giữa vòng xoáy thất nghiệp, kỳ thị và thiếu sinh kế, thì hệ thống cai nghiện đã thất bại ngay tại khâu quan trọng nhất: đưa con người trở lại cộng đồng một cách có nhân phẩm và có tương lai. Câu chuyện của anh C.V.Q ở Hà Tĩnh cho thấy rõ điều đó: sau gần 10 năm vướng vào ma túy và hai lần đi cai nghiện bắt buộc lẫn tự nguyện, đến đầu năm 2026 anh mới được trở về địa phương, tái hòa nhập cộng đồng. Nhưng rào cản lớn nhất không phải là sức khỏe, mà là việc anh không thể tiếp cận nguồn vốn để làm ăn do quá khứ nghiện ngập. Khi người phục hồi bị khóa chặt khỏi cơ hội kinh tế, mọi lời kêu gọi phòng ngừa tái nghiện trở nên sáo rỗng. Ở chiều ngược lại, những trung tâm cai nghiện chủ động dạy chữ, dạy nghề và kết nối với chính sách tín dụng ưu đãi đang chứng minh một hướng đi khác: coi người sau cai là nguồn lực có thể phát triển, chứ không phải gánh nặng phải kiểm soát. Đây là sự dịch chuyển tư duy mà nếu không được nhân rộng, chúng ta sẽ tiếp tục trả giá bằng những vòng lặp tái nghiện và tái phạm.
Từ lớp xóa mù đến xưởng nghề: nền tảng kỹ năng cho cuộc sống mới
Điểm đáng chú ý ở một số cơ sở cai nghiện hiện nay là họ không chấp nhận vai trò “nhà điều trị thụ động”, mà trở thành nơi khởi động lại hành trình học tập của người lầm lỡ. Tại một trung tâm cai nghiện thuộc lực lượng công an tỉnh miền núi phía Bắc, các lớp xóa mù chữ được duy trì với mục tiêu giúp học viên không chỉ hồi phục sức khỏe mà còn thay đổi nhận thức, có kiến thức cơ bản để tái hòa nhập cộng đồng. Từ năm 2025 đến nay, cơ sở này đã tổ chức 6 lớp xóa mù với gần 9.000 lượt học viên tham gia – con số cho thấy nhu cầu học lại từ đầu là rất lớn. Những bài học ở đây không phải lý thuyết xa vời, mà tập trung vào nhận diện chữ cái, ghép vần, đọc, viết và thực hiện các phép tính đơn giản, được xây dựng từ ngôn ngữ và tình huống gần gũi đời sống. Kết quả là nhiều học viên lần đầu tiên có thể tự đọc, tự viết, tự tiếp cận thông tin – điều tưởng chừng hiển nhiên với người khác nhưng lại là bước ngoặt với họ. Song song với xóa mù, đào tạo kỹ năng nghề được thiết kế theo khả năng và điều kiện thực tế của học viên: đan mây tre, lắp ráp linh kiện điện tử, may mặc, chăn nuôi…. Trong quá trình học, họ không chỉ tiếp thu kỹ thuật mà còn rèn luyện tính kiên trì, cẩn thận, kỷ luật và tác phong làm việc. Đây chính là những “vốn liếng mềm” mà thị trường lao động ngoài kia luôn cần, nhưng người sau cai nghiện thường thiếu. Một lãnh đạo trung tâm nhấn mạnh rằng kỹ năng nghề chỉ phát huy giá trị khi học viên có cơ hội áp dụng vào công việc, tạo thu nhập và được tạo điều kiện gắn bó lâu dài. Nói cách khác, đào tạo trong cơ sở cai nghiện phải được thiết kế như cầu nối thực sự ra thị trường lao động, chứ không phải hoạt động mang tính phong trào để lấp đầy thời gian điều trị.
Tín dụng ưu đãi: mắt xích còn thiếu trong phục hồi kinh tế và phòng ngừa tái nghiện
Nếu kỹ năng nghề là “chìa khóa” thì vốn tín dụng ưu đãi chính là “cánh cửa” để người sau cai nghiện bước vào đời sống kinh tế. Trường hợp anh C.V.Q ở xã Phúc Trạch cho thấy, dù đã quyết tâm đoạn tuyệt với ma túy, anh vẫn bị mắc kẹt vì gia đình khó khăn và quá khứ nghiện khiến việc tiếp cận vốn vay gần như bất khả thi. Chỉ khi công an xã phối hợp với ngân hàng chính sách xã hội hướng dẫn hồ sơ và giải ngân khoản vay 100 triệu đồng theo Quyết định số 08/2026/QĐ-TTg dành cho người sau cai nghiện ma túy, anh mới có điều kiện đầu tư sản xuất, kinh doanh, phát triển kinh tế và từng bước ổn định cuộc sống. Đáng chú ý, đây là trường hợp đầu tiên tại địa phương được giải ngân theo chính sách tín dụng ưu đãi mới có hiệu lực từ ngày 1/5/2026. Việc triển khai sớm cho thấy nếu chính quyền và lực lượng cơ sở chủ động rà soát, hỗ trợ, thì chính sách nhân văn của Nhà nước không nằm trên giấy. Theo đánh giá tại một tỉnh miền Trung, nguồn vốn chính sách đã giúp 280 người chấp hành xong án phạt tù được vay với tổng số tiền hơn 24 tỷ đồng, qua đó xây dựng các mô hình chăn nuôi, trồng trọt, kinh doanh dịch vụ hiệu quả, cải thiện kinh tế hộ gia đình, ổn định cuộc sống và hạn chế tái phạm. Một nhận định đáng trích dẫn là: “Phần lớn các trường hợp được tiếp cận nguồn vốn theo các Quyết định số 08 và 22 của Thủ tướng Chính phủ đều phát huy được hiệu quả”. Câu nói này phản bác thẳng những hoài nghi rằng cho người từng nghiện hoặc từng phạm tội vay vốn là rủi ro. Thực tế, khi đi kèm tư vấn, giám sát và hướng dẫn sử dụng vốn, tín dụng ưu đãi trở thành công cụ phòng ngừa tái nghiện và tái phạm hiệu quả hơn nhiều so với các biện pháp kiểm soát đơn thuần.
Mô hình cộng đồng: khi công an, chính quyền và xã hội cùng “cầm tay chỉ việc”
Điểm chung trong các câu chuyện phục hồi thành công là vai trò nổi bật của mô hình cộng đồng: công an cơ sở, chính quyền, ngân hàng chính sách, gia đình và tổ chức xã hội cùng tham gia, thay vì giao hết cho hệ thống cai nghiện. Trường hợp anh C.V.Q được công an xã cử cán bộ trực tiếp theo dõi, quan tâm, đồng hành và định hướng tương lai, trước khi hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ vay vốn. Sự giám sát này không mang tính kiểm soát, mà là bảo trợ – giúp người sau cai nghiện không bị lạc hướng giữa vô số lựa chọn và cám dỗ. Tại phường Sông Trí, mô hình cơ sở rửa xe Thiện Tâm là minh chứng sinh động cho cách kết hợp tư vấn, hỗ trợ học nghề và tạo cơ hội kinh tế. Anh H.Đ.T, sau khi chấp hành xong án phạt tù, được tạo điều kiện học nghề rửa xe, làm quen môi trường lao động, tích lũy kinh nghiệm và có thêm thu nhập ngay trong quá trình học việc. Song song, công an phường rà soát, hướng dẫn để anh tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi 100 triệu đồng theo Quyết định số 22/2023/QĐ-TTg, giúp anh có điều kiện thuê mặt bằng, đầu tư máy móc, hướng tới mở tiệm riêng. Không chỉ giải ngân vốn, các lực lượng cơ sở còn “cầm tay chỉ việc”, đồng hành, giám sát để đồng vốn phát huy hiệu quả. Ở tầm rộng hơn, công tác giúp đỡ người lầm lỡ tái hòa nhập được cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và các ban, ngành, đoàn thể, tổ chức xã hội cùng chung tay thực hiện. Điều này tạo ra hệ sinh thái hỗ trợ, trong đó người sau cai nghiện không bị xem là đối tượng phải đề phòng, mà là công dân đang trên đường trở lại, cần được trao cơ hội và trách nhiệm.
Từ chính sách đến thực tiễn: cần một cam kết dài hạn để chặn vòng lặp tái nghiện
Nhìn vào những mô hình đã có, câu hỏi không còn là “có nên” kết hợp đào tạo kỹ năng nghề và hỗ trợ tài chính phục hồi hay không, mà là “làm thế nào để làm đến nơi đến chốn”. Các trung tâm cai nghiện đã chứng minh rằng dạy chữ, dạy nghề, giáo dục pháp luật và rèn tác phong có thể giúp học viên tự tin hơn, chủ động hơn và có khả năng tái hòa nhập cộng đồng tốt hơn. Nhưng như chính lãnh đạo một cơ sở thừa nhận, kỹ năng nghề chỉ thực sự có giá trị khi được nối với cơ hội việc làm và sinh kế ổn định ngoài xã hội. Ở cấp địa phương, việc triển khai các quyết định về tín dụng ưu đãi cho người sau cai nghiện ma túy và người chấp hành xong án phạt tù cho thấy một hướng đi đúng: rà soát nhu cầu vay vốn, hoàn thiện hồ sơ, giải ngân đúng đối tượng, đồng thời cam kết đồng hành, hỗ trợ, giám sát để nguồn vốn phát huy hiệu quả. Thời gian tới, công an tỉnh và ngân hàng chính sách xã hội tiếp tục phối hợp chính quyền địa phương để sẵn sàng nguồn vốn đáp ứng nhu cầu vay của các trường hợp đủ điều kiện. Tuy vậy, nếu chỉ trông chờ vào nỗ lực của một vài địa phương tiên phong, chúng ta sẽ không thể chặn được vòng lặp tái nghiện và tái phạm ở quy mô lớn. Cần một cam kết dài hạn ở cấp chính sách và ngân sách để coi đào tạo kỹ năng nghề, tín dụng ưu đãi và mô hình cộng đồng là ba trụ cột bắt buộc trong mọi chương trình cai nghiện ma túy và tái hòa nhập cộng đồng. Khi người phục hồi có chữ, có nghề, có vốn và có cộng đồng đứng bên cạnh, phòng ngừa tái nghiện không còn là khẩu hiệu, mà trở thành kết quả có thể đo đếm.
