Cuộc thi ảnh cộng đồng: khi ký ức đô thị trở thành di sản sống
Cuộc thi ảnh cộng đồng về ký ức đô thị là hoạt động nhiếp ảnh đô thị mở cho người dân, du khách và kiều bào, khuyến khích họ ghi lại cảnh quan, con người và đời sống thường ngày của thành phố, đồng thời chia sẻ câu chuyện, cảm xúc và ký ức gắn với những bức ảnh, qua đó biến trải nghiệm cá nhân thành ảnh di sản thành phố có giá trị lưu giữ và lan tỏa cho cộng đồng. Những cuộc thi như vậy không phải chuyện “chơi cho vui”, mà đang âm thầm định hình cách chúng ta nhớ về thành phố. Khi ký ức không còn nằm trong kho lưu trữ của cơ quan nhà nước mà nằm trong điện thoại, máy ảnh của hàng nghìn người, di sản đô thị trở thành thứ ai cũng có quyền tham gia viết tiếp. Đây là bước chuyển quan trọng: từ bảo tồn trên giấy sang bảo tồn bằng những khoảnh khắc sống động.
TP.HCM: từ “My City – My Story” đến Photo Marathon
TP.HCM đang là tâm điểm của làn sóng cuộc thi ảnh cộng đồng với chủ đề “From Urban Memory to Cultural Industry”. Hai sân chơi “My City – My Story” và “Photo Marathon” được tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Lý luận phê bình văn học nghệ thuật của thành phố, do Hội đồng Lý luận phê bình phối hợp với đài phát thanh – truyền hình và Ban Tuyên giáo Thành ủy triển khai. Cấu trúc hai phần cho thấy tư duy rất rõ: một bên là ký ức dài hơi, cho phép người tham gia gửi ảnh tự chụp hoặc sưu tầm về cảnh quan đô thị từ thời hình thành đến hiện tại; bên kia là nhiếp ảnh đô thị “một ngày tại chỗ” với Photo Marathon, buộc người chụp phải quan sát kỹ kiến trúc, di sản và nhịp sống để tìm góc nhìn mới. Theo ban tổ chức, cuộc thi nhằm “giới thiệu giá trị văn hóa, di sản và những biến đổi của đời sống đô thị thông qua hoạt động nhiếp ảnh cộng đồng”. Đây là lời khẳng định: ảnh không chỉ đẹp, mà phải kể được câu chuyện ký ức thành phố.
Giải thưởng, luật chơi và sức hút với người chụp ảnh không chuyên
Điểm đáng chú ý của các cuộc thi ảnh cộng đồng này là chúng chủ động “trao sân” cho người không chuyên. Cả hai hạng mục đều loại trừ nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, mở cửa cho cư dân, du khách và kiều bào tham gia. Ở “My City – My Story”, mỗi người được gửi tối đa ba tác phẩm, kèm phần giới thiệu không quá 100 từ về câu chuyện, cảm xúc hoặc ký ức gắn với bức ảnh. Cơ chế chấm giải cũng mang tính cộng đồng: một giải do hội đồng giám khảo lựa chọn và một giải do cộng đồng bình chọn, mỗi giải trị giá 8 triệu đồng. Với Photo Marathon, thể lệ càng rõ tính thử thách: người tham gia đăng ký cá nhân, sáng tác trong một ngày với hai khung giờ “Photo Walk” buổi sáng và “City by Night” buổi tối. Hạng mục này có một giải duy nhất trị giá 12 triệu đồng do ban giám khảo lựa chọn. Việc đặt mức thưởng 12 triệu đồng cho một giải duy nhất là thông điệp mạnh: thành phố coi trọng chất lượng câu chuyện đô thị hơn là số lượng giải thưởng.
Từ cuộc thi đến triển lãm: xây nền văn hóa nhiếp ảnh đô thị
Điểm đáng giá nhất không nằm ở tiền thưởng, mà ở hành trình bức ảnh đi từ file số đến không gian công cộng. Tất cả ảnh dự thi được trưng bày trực tuyến, các tác phẩm vào vòng chung kết sẽ được in và triển lãm tại sảnh đài phát thanh – truyền hình, đồng thời xuất hiện trên ứng dụng HTVm. Đây không chỉ là một triển lãm ảnh Việt Nam theo nghĩa truyền thống, mà là nền tảng để công chúng đối thoại với ký ức thành phố. Khi người dân đứng trước bức ảnh Bưu điện, chợ Bến Thành hay hồ Con Rùa và đọc những dòng ký ức ngắn dưới đó, họ đang tham gia vào quá trình tái định nghĩa di sản: di sản không chỉ là công trình, mà là cách cộng đồng nhớ và kể về nó. Sự phối hợp giữa cơ quan lý luận, Ban Tuyên giáo và đài truyền hình cho thấy một mô hình mới: xây văn hóa nhiếp ảnh đô thị từ gốc, bằng việc biến mỗi người chụp ảnh thành một người kể chuyện di sản.
Kết luận: giữ ký ức thành phố bằng những khung hình của cộng đồng
Nhìn từ TP.HCM, các cuộc thi ảnh cộng đồng về ký ức đô thị đang làm một việc mà những kho lưu trữ truyền thống khó làm: chúng trao quyền nhớ và kể cho số đông. Thể lệ mở, giải thưởng rõ ràng, quy trình bình chọn cộng đồng và triển lãm công khai biến mỗi bức ảnh thành một mảnh ghép trong bức tranh lớn về ảnh di sản thành phố. Quan trọng hơn, chúng buộc người tham gia phải viết ra câu chuyện, cảm xúc, ký ức đi kèm với hình ảnh. Đó chính là lớp ngôn ngữ giúp di sản không bị đóng khung trong khái niệm “công trình cổ”, mà trở thành phần của đời sống hiện tại. Nếu các đô thị khác học được tinh thần này, nhiếp ảnh đô thị sẽ không chỉ là thú chơi của một nhóm nhỏ, mà là công cụ để cộng đồng tự ghi chép, tự bảo tồn và tự đối thoại với lịch sử của chính mình.
