Từ ảnh riêng lẻ đến ký ức chung
Nhiếp ảnh cộng đồng là việc người dân dùng hình ảnh để ghi lại đời sống, kết nối con người và lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa của nơi mình sống. Chiều 31.10, tại Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM, các đơn vị văn hóa, truyền thông của thành phố tổ chức tọa đàm “Nhiếp ảnh cộng đồng – Từ ký ức đô thị đến Công nghiệp văn hóa”. Tâm điểm đáng chú ý là đề xuất xây dựng Bản đồ Nhiếp ảnh Cộng đồng: nền tảng số định vị ảnh theo địa danh và dòng chảy lịch sử, phục vụ nghiên cứu văn hóa, giáo dục địa phương. Đây không nên chỉ là một kho ảnh trực tuyến. Nếu được tổ chức tốt, bản đồ có thể giúp người dân tra cứu một khu phố đã đổi thay ra sao, đồng thời đưa những góc nhìn đời thường vào câu chuyện chung về thành phố.
Điện thoại thông minh giúp nhiều người, từ học sinh đến người lao động và người cao tuổi, dễ dàng ghi lại cuộc sống. Nhưng khả năng chụp ảnh rộng mở không tự động tạo nên tư liệu có giá trị: cần có bối cảnh, thông tin địa điểm và sự quan tâm đến tính xác thực. Một bản đồ được thiết kế như hạ tầng ký ức, thay vì một dòng ảnh trôi nhanh, mới có thể giúp hình ảnh phục vụ cộng đồng lâu dài.
Thành phố cần ảnh ghi lại điều đang mất đi
Lý do cần hành động không nằm ở việc thành phố thiếu ảnh đẹp, mà ở khoảng trống của ảnh tư liệu đô thị phản ánh đời sống và biến chuyển thật. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Thanh Tùng nêu lo ngại TP.HCM còn thiếu nhiều tư liệu về quá trình phát triển trong 50 năm qua; theo ông, thành phố có nhiều ảnh sáng tác nhưng chưa đủ hình ảnh ghi lại chân thực những thay đổi gắn với người dân. Đó là khác biệt quan trọng: một khung hình giàu thẩm mỹ có thể gây ấn tượng, còn ảnh chụp một con hẻm, khu chợ hay nếp sinh hoạt có thể giúp thế hệ sau hiểu thành phố đã sống và đổi thay thế nào.
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Đoàn Hoài Trung nhấn mạnh ảnh đời thường hôm nay có thể trở thành tư liệu lịch sử ngày mai; ông cũng xem ghi chép chân thực đời sống, gìn giữ bản sắc và ký ức tập thể là những giá trị cốt lõi của nhiếp ảnh cộng đồng. Vì vậy, bản đồ ảnh cần khuyến khích nhiều người tham gia nhưng không đánh đồng mọi hình ảnh. Gắn ảnh với địa điểm, thời điểm, người chụp và bối cảnh sẽ biến những lát cắt riêng thành ký ức đô thị có thể kiểm chứng, tìm hiểu và truyền lại.
Bảo vệ người chụp là điều kiện để chia sẻ
Một kho ảnh mở sẽ mất đi ý nghĩa nếu quyền của người tạo ảnh bị xem nhẹ. Tại tọa đàm, các ý kiến cảnh báo tình trạng dùng ảnh không xin phép, không ghi tên hoặc nguồn tác giả. Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Hồng Nga đề nghị xây dựng nguyên tắc bảo vệ tác quyền minh bạch, thống nhất; khi sử dụng ảnh, tổ chức và cá nhân cần liên hệ tác giả, xin phép, ghi rõ tên người chụp hoặc chủ thể sở hữu quyền, đồng thời thỏa thuận rõ mục đích và phạm vi sử dụng. Đây không phải thủ tục phụ bên cạnh việc lưu trữ, mà là nền tảng tạo niềm tin để người dân sẵn lòng đóng góp hình ảnh.
Tổng giám đốc HTV Cao Anh Minh đề xuất thành lập trung tâm bảo vệ quyền tác giả về hình ảnh. Nếu song hành với bản đồ, trung tâm có thể giúp hình thành cách ứng xử rõ ràng quanh quyền sử dụng, ghi công và khai thác tư liệu. Giá trị văn hóa của ảnh không thể được phát huy bằng cách tách nó khỏi quyền lợi của người chụp. Một mô hình bền vững phải vừa giúp công chúng tiếp cận tư liệu, vừa tôn trọng sự cho phép và thỏa thuận với tác giả.
Một bản đồ chỉ có giá trị khi được chăm sóc
Theo nghệ sĩ nhiếp ảnh Lê Hoàng Mến, nền tảng có thể được xây dựng dưới dạng website hoặc ứng dụng. Dù chọn hình thức nào, việc quan trọng hơn là tổ chức lưu trữ, chọn lọc và xác thực ảnh để người dùng không chỉ xem hình mà còn hiểu được địa điểm, bối cảnh và câu chuyện phía sau. Với người dân, cách tiếp cận ấy có thể giúp việc tìm hiểu biến đổi của các khu vực đô thị thuận tiện hơn; với nghiên cứu và giáo dục, nó mở thêm nguồn tư liệu gắn với trải nghiệm địa phương.
Đề xuất Bản đồ Nhiếp ảnh Cộng đồng đáng ủng hộ vì nó nhìn ảnh như tài sản ký ức chung, chứ không phải nội dung chóng trôi trên mạng. Tuy nhiên, bản đồ không thể tự lấp khoảng trống tư liệu nếu thiếu quy trình kiểm chứng, thông tin đi kèm và nguyên tắc bản quyền hình ảnh. Thành phố cần tạo điều kiện để người dân ghi lại đời sống, đồng thời bảo đảm ảnh được lưu giữ có trách nhiệm và tác giả được tôn trọng. Khi hai mục tiêu ấy đi cùng nhau, những khung hình bình dị hôm nay mới có thể giúp mai sau đọc được câu chuyện thành phố.
