Từ lời mời đóng góp đến cơ chế thực thi
Kết nối tri thức kiều bào là việc ghép năng lực chuyên môn của người Việt ở nước ngoài với những nhiệm vụ cụ thể trong nước, kèm đầu mối tiếp nhận và cách đánh giá kết quả. Sáng 24/10, tại Brussels, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Bỉ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng Đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam gặp đại diện chuyên gia, trí thức người Việt tại Bỉ, Luxembourg và một số nước châu Âu. Cuộc gặp phát đi thông điệp đúng trọng tâm: thay vì chỉ tìm kiếm nguồn lực, phải kết nối nguồn lực với nhu cầu thực tế và tháo gỡ những cơ chế khiến đóng góp bị đình trệ. Đây là thay đổi cần thiết, bởi lời kêu gọi cống hiến sẽ khó thuyết phục nếu kiến nghị không có nơi xử lý, còn chuyên gia trở về với ý tưởng nhưng vướng thủ tục và cơ chế tài chính. Trách nhiệm mở đường trước hết thuộc về bộ máy trong nước, không phải ở việc đòi hỏi trí thức kiều bào nỗ lực thêm.
Bài toán phát triển phải đi trước lời mời gọi
Lý do phải hành động lúc này nằm ở yêu cầu phát triển: mục tiêu đến năm 2045 là trở thành nước phát triển, thu nhập cao, trong khi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đã trở thành con đường bắt buộc. Nhưng có chuyên gia giỏi chưa đủ; cơ quan, địa phương và doanh nghiệp cần nói rõ đang cần giải quyết vấn đề gì, thiếu công nghệ nào, ai tiếp nhận và sản phẩm cuối cùng phải ra sao. Tại Brussels, các chuyên gia người Việt nêu đề xuất trong những lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, năng lượng hạt nhân, vật liệu xanh, công nghệ sinh học nông nghiệp, công nghiệp tuần hoàn, công nghệ lượng tử và an ninh mạng. Những lĩnh vực ấy chỉ trở thành đóng góp trong nước khi được đặt trước một nhu cầu cụ thể, có đối tác triển khai và có người sử dụng kết quả. Nếu không, danh sách ưu tiên dễ dừng ở mức tham vọng.
Thông điệp “kết nối nguồn lực với nhu cầu” vì thế không nên được hiểu như một khẩu hiệu huy động thêm nhân lực. Đó là lời nhắc rằng bên đặt hàng phải xác định bài toán trước, còn chuyên gia cần có con đường rõ ràng để tham gia.
Đo đóng góp bằng kết quả dùng được
Muốn chuyển từ trao đổi sang hợp tác, cách giao việc phải linh hoạt hơn: hợp đồng chuyên gia theo nhiệm vụ, làm việc từ xa, nghiên cứu chung và khoán chi theo sản phẩm cuối cùng là những cơ chế được nêu ra. Việc lựa chọn cần dựa trên năng lực chuyên môn và kết quả, thay vì để thủ tục hành chính quyết định ai được tham gia. Quan trọng hơn, hợp tác không thể chỉ được tính bằng số biên bản ký kết. Thước đo phải là năng lực hình thành trong nước—kỹ sư, nhà khoa học được đào tạo, nhóm nghiên cứu và phòng thí nghiệm được xây dựng, doanh nghiệp công nghệ có thể phát triển. Với người dân, ý nghĩa của cách làm này nằm ở kết quả có thể chạm tới: công nghệ và dịch vụ tốt hơn, nhân lực trong nước vững hơn, cùng những giải pháp thực sự được đưa vào sử dụng. Chuyển giao đơn thuần chưa đủ; mục tiêu phải là cùng nghiên cứu và từng bước làm chủ công nghệ.
Đầu mối rõ ràng mới giữ được niềm tin
Khâu tiếp theo là biến cam kết thành quy trình có người chịu trách nhiệm. Bộ Khoa học và Công nghệ được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Ngoại giao, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các cơ quan liên quan tiếp nhận toàn bộ đề xuất của chuyên gia, trí thức; việc thuộc thẩm quyền cần được giải quyết, còn vấn đề vượt thẩm quyền phải có phương án xử lý. Đại sứ quán Việt Nam tại Bỉ, đồng thời là Phái đoàn Việt Nam bên cạnh Liên minh châu Âu, được giao làm đầu mối thường trực, định kỳ rà soát tiến độ và phối hợp tháo gỡ vướng mắc. Cơ chế này đáng chú ý không phải vì tạo thêm một tầng thủ tục, mà vì nó có thể khép lại khoảng trống lâu nay giữa người đề xuất và nơi ra quyết định. Mỗi nhiệm vụ cần có đầu mối, tiến độ và phản hồi rõ ràng; nếu không, trí thức kiều bào vẫn phải tự lần tìm người tiếp nhận.
Kết luận, lời kêu gọi chuyên gia người Việt tham gia phát triển chỉ có sức nặng khi trong nước chủ động nêu bài toán, mở lối tham gia và đánh giá bằng sản phẩm thực tế. Tháo gỡ cơ chế không phải việc phụ trợ cho kết nối tri thức; đó là điều kiện để chất xám ở bất cứ đâu có thể tạo giá trị cho đất nước.
