FTA Việt Nam EFTA là gì và vì sao đây là bước ngoặt?
FTA Việt Nam EFTA là hiệp định thương mại tự do giữa Việt Nam và khối Hiệp hội Mậu dịch Tự do châu Âu gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein, đặt mục tiêu dỡ bỏ thuế quan, giảm rào cản kỹ thuật, thúc đẩy dịch vụ, đầu tư, sở hữu trí tuệ và phát triển bền vững, qua đó mở rộng không gian tăng trưởng kinh tế và gắn kết sâu hơn vào chuỗi giá trị châu Âu. Quan điểm cốt lõi là: đây không chỉ là thêm một FTA, mà là “tấm vé” vào nhóm thị trường thương mại tự do châu Âu có mức độ phát triển, chuẩn mực và yêu cầu cao bậc nhất. Sau hơn 14 năm, 21 phiên đàm phán, hiệp định chính thức được ký sáng 18/10 tại Hà Nội, dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Thụy Sĩ Guy Parmelin. Điều này cho thấy cả hai bên đều coi FTA này là trụ cột chiến lược, không phải thỏa thuận mang tính tượng trưng.
Bối cảnh ký kết: Việt Nam tìm “mỏ tăng trưởng” mới ở châu Âu
Việc FTA Việt Nam EFTA được ký đúng lúc thương mại toàn cầu chịu sức ép từ căng thẳng thuế quan của Mỹ không phải là trùng hợp. Các bên nối lại thảo luận từ năm ngoái, sau khi đàm phán kéo dài từ 2012 và kết thúc vào tháng 7, cho thấy nhu cầu cấp bách phải đa dạng hóa thị trường và tránh phụ thuộc vào vài đối tác lớn. Với Việt Nam, đây là hiệp định thương mại tự do thứ 18, bổ sung một “mắt xích” còn thiếu trong mạng lưới FTA với châu Âu, bên cạnh các hiệp định đã có với EU. Về phía EFTA, gồm những nền kinh tế dẫn đầu thế giới về đổi mới sáng tạo, hiệp định là cách củng cố hệ thống thương mại dựa trên luật lệ và mở rộng hiện diện tại Đông Nam Á. Nói cách khác, cả hai bên đều đang dùng FTA này như một công cụ chiến lược để thích ứng với trật tự thương mại mới, phân mảnh hơn và cạnh tranh hơn.
Cơ hội: ưu đãi thuế quan và tiếp cận sâu hơn thương mại tự do châu Âu
Điểm hấp dẫn nhất của FTA Việt Nam EFTA nằm ở ưu đãi thuế quan. Các cam kết về thương mại hàng hóa bao gồm thuế quan, hàng rào kỹ thuật, biện pháp vệ sinh và kiểm dịch động thực vật, hải quan và phòng vệ thương mại, tạo khuôn khổ để dỡ dần rào cản cho hàng Việt. Bộ Công Thương đánh giá các ưu đãi thuế quan sẽ giúp hàng hóa Việt Nam mở rộng thị trường, nâng sức cạnh tranh, đồng thời giúp doanh nghiệp EFTA khai thác hiệu quả hơn tiềm năng thị trường trong nước. Cơ cấu thương mại hiện nay vốn mang tính bổ trợ: Việt Nam xuất thủy sản, giày dép, dệt may, máy móc, điện tử; nhập máy móc, thiết bị công nghiệp, hóa chất, dược phẩm, nguyên liệu sản xuất. Khi rào cản giảm, các ngành xuất khẩu chủ lực có cơ hội bứt tốc, trong khi doanh nghiệp trong nước tiếp cận công nghệ, dược phẩm, thiết bị chất lượng cao từ các nền kinh tế thương mại tự do châu Âu.
Thụy Sĩ: cửa ngõ chiến lược để tiếp cận thị trường EFTA
Trong khối EFTA, Thụy Sĩ là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, với kim ngạch hai chiều năm 2025 đạt khoảng 3,5 tỷ USD theo số liệu phía Thụy Sĩ, tăng gần 26% so với trước đó. 9 tháng năm 2026, thương mại song phương đạt 806,2 triệu USD theo số liệu hải quan Việt Nam, tăng 6,9%. Về đầu tư, Thụy Sĩ có 247 dự án còn hiệu lực tại Việt Nam, đứng thứ 20 trong số 154 quốc gia và vùng lãnh thổ có đầu tư. Việc sớm đưa FTA Việt Nam EFTA vào thực thi được kỳ vọng mở rộng cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường Thụy Sĩ và các nước EFTA, tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng khu vực và quốc tế. Nói cách khác, tiếp cận thị trường Thụy Sĩ không chỉ là bán thêm hàng vào một nước giàu, mà là bước đệm để nâng chuẩn sản phẩm, quy trình và quản trị theo tiêu chuẩn châu Âu cao cấp.
Thách thức thực thi: từ văn bản FTA đến thay đổi trong nhà máy
Cơ hội là rõ, nhưng điểm quyết định nằm ở năng lực thực thi. Bộ Công Thương cho biết sẽ phối hợp với các bộ, ngành sớm trình Chính phủ phê duyệt và ban hành Kế hoạch thực thi FTA Việt Nam EFTA cùng các văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Bộ trưởng cũng đề nghị hai bên duy trì trao đổi định kỳ về tiến độ phê chuẩn, mong các nước EFTA hoàn tất thủ tục để hiệp định có thể có hiệu lực ngay từ đầu năm 2027. Tuy nhiên, để doanh nghiệp tận dụng ưu đãi thuế quan, Việt Nam phải xử lý nhiều “nút thắt”: hiểu rõ quy tắc xuất xứ, đáp ứng chuẩn SPS và TBT, nâng năng lực doanh nghiệp vừa và nhỏ, và cải thiện thực thi cam kết về sở hữu trí tuệ. Nếu kế hoạch thực thi không đủ chi tiết và không gắn với hỗ trợ kỹ thuật cho doanh nghiệp, FTA có nguy cơ nằm trên giấy, trong khi đối tác EFTA nhanh chóng khai thác tốt hơn thị trường Việt Nam.
