Xe buýt Việt Nam đi vào khuôn viên SUT
Xe buýt điện Kim Long là đội phương tiện do doanh nghiệp Việt Nam sản xuất, được Đại học Công nghệ Suranaree (SUT) thuê để phục vụ vận tải nội bộ, đồng thời thay xe chạy diesel trong khuôn viên trường. SUT là một cơ sở đào tạo và nghiên cứu khoa học, công nghệ hàng đầu Thái Lan. Chín xe mang thương hiệu Kim Long, được giới thiệu với tên SUT EV Bus, bắt đầu hoạt động từ ngày 5/11, trong khung giờ 7 giờ đến 21 giờ. Với người học và nhân viên, thay đổi dễ nhận thấy là phương tiện phục vụ đi lại trong trường chuyển sang xe điện, hướng tới giảm phát thải. Nhưng thương vụ cũng nhanh chóng trở thành phép thử về cách một đại học công lập cân bằng mục tiêu xanh với kỳ vọng dành cơ hội cho ngành công nghiệp trong nước.
Làn sóng phản đối không chỉ xoay quanh xuất xứ
Việc chọn xe điện Việt Nam thay vì phương tiện sản xuất tại Thái Lan khiến dư luận đặt câu hỏi: nếu nước này có nhà máy làm xe buýt điện, vì sao một trường công lại thuê xe nhập khẩu? Những lời chỉ trích tập trung vào việc nguồn lực của cơ sở giáo dục công lập được dùng cho phương tiện ngoại, thay vì ưu tiên sản phẩm của ngành ô tô nội địa. Băn khoăn ấy có cơ sở chính sách, nhưng cũng cần phân biệt giữa mua xe và thuê trọn gói dịch vụ vận tải. Hợp đồng SUT công bố có thời hạn 5 năm, gồm phương tiện, tài xế và bảo trì; theo trường, thuê ngoài giúp tránh phải trực tiếp sở hữu xe và giảm gánh nặng đầu tư ban đầu cũng như bảo dưỡng dài hạn. Vì vậy, tranh luận không thể chỉ dừng ở logo trên xe: cần xem cả phạm vi dịch vụ, yêu cầu kỹ thuật và cách các nhà thầu được đánh giá.
SUT nói hồ sơ mở, nhưng có cơ chế ưu tiên nội địa
SUT cho biết gói đấu thầu xe buýt được mở sau khi hợp đồng dịch vụ vận tải trước đó hết hạn, phù hợp với mô hình thuê ngoài mà trường đã áp dụng từ lâu. Điều khoản tham chiếu cho phép đề xuất xe sản xuất, lắp ráp tại Thái Lan ở cơ sở đạt ISO 9001 hoặc xe nhập khẩu đáp ứng luật, tiêu chuẩn đăng ký và thông số kỹ thuật của cơ quan giao thông. Trường cũng nói hồ sơ đấu thầu điện tử có ưu tiên cho sản phẩm mang chứng nhận Made in Thailand: nhà thầu đủ điều kiện có thể được chọn nếu giá chào cao hơn mức thấp nhất không quá 5%. Tuy nhiên, không nhà thầu nào đề xuất xe đạt chứng nhận này, nên cơ chế ưu đãi không được áp dụng; lựa chọn dựa vào khả năng đáp ứng kỹ thuật và mức giá chào thấp nhất. Lời giải thích làm rõ quy trình, nhưng không tự động giải quyết câu hỏi liệu thiết kế tiêu chí có tạo cạnh tranh thực chất hay không.
Minh bạch quy trình vẫn cần đi cùng cạnh tranh thực chất
Điểm đáng chú ý không phải cứ chọn hàng nhập khẩu là sai, mà là liệu các điều kiện đấu thầu có giúp nhà cung cấp trong nước cạnh tranh được trên thực tế. SUT khẳng định quy định không giới hạn nguồn xe và đã đưa ưu đãi MiT vào hồ sơ; nhưng khi không có sản phẩm đủ điều kiện, công chúng vẫn có lý do hỏi vì sao lựa chọn trong nước không xuất hiện ở vòng dự thầu. Một quy trình đúng thủ tục cần được nhìn cùng kết quả cạnh tranh, mức độ công khai tiêu chí và khả năng kiểm chứng việc đánh giá. Thương vụ cũng nằm trong bối cảnh Kim Long đã bàn giao lô đầu tiên trong hợp đồng xuất khẩu tổng cộng 113 xe buýt điện với đối tác Innopower, dự kiến hoàn tất trong năm 2026. Sự hiện diện của xe điện Việt Nam tại một đại học Thái Lan là tín hiệu xuất khẩu đáng chú ý; bài học cho mua sắm công là phải giải thích rõ không chỉ ai thắng thầu, mà cả vì sao những lựa chọn khác không đáp ứng.
