Khi nghệ thuật chân dung thủ công đối mặt bão ảnh số
Ảnh viện Lộc là một studio ảnh chuyên nghiệp chụp ảnh chân dung truyền thống, nơi vợ chồng ông Nguyễn Ngọc Lộc và bà Nguyễn Thị Tuyết Nga đã gắn bó hơn nửa thế kỷ để gìn giữ kỹ thuật nhiếp ảnh thủ công trong bối cảnh máy ảnh kỹ thuật số và điện thoại thông minh khiến việc tạo ra một tấm ảnh trở nên ngày càng nhanh, dễ và rẻ, làm đổi thay thói quen và nhu cầu chụp ảnh của nhiều thế hệ khách hàng.
Buổi trưa trên đường Trần Phú, dòng xe chạy liên tục trước cửa Ảnh viện Lộc, nhưng bên trong là một nhịp sống khác: chậm rãi, lặng lẽ, đầy kiên nhẫn. Studio từng đông khách đến mức người ta phải chờ đợi để có một tấm chân dung, còn nay mỗi tuần chỉ còn vài người ghé tiệm. Sự đối lập ấy nói nhiều hơn mọi biểu đồ thị phần: nghệ thuật không biến mất, nó chỉ bị đẩy dạt sang một góc nhỏ, dành cho những ai còn trân trọng. Đây không phải câu chuyện hoài cổ, mà là lời nhắc về giá trị của quá trình, của ánh sáng và sự quan sát, khi cả thế giới đang nghiện tốc độ và bộ lọc làm đẹp tức thì.
Nửa thế kỷ làm nghề: từ Đà Lạt đến tiệm nhỏ trên đường Trần Phú
Sinh năm 1945, lớn lên ở Đà Lạt, ông Nguyễn Ngọc Lộc đến với nghề nhiếp ảnh khi còn rất trẻ và bước vào tiệm Photo Hậu ở số 57 Trần Hưng Đạo như một người thợ học việc. Năm 1974, ông mở Ảnh viện Lộc, lấy chính tên mình đặt cho tiệm, ở địa chỉ ban đầu số 64 Nguyễn Hoàng, nay là số 44 đường Trần Phú, phường Chợ Quán, TP Hồ Chí Minh. Từ đó, chụp ảnh chân dung truyền thống trở thành nghiệp và cũng là định mệnh: ông đứng sau máy ảnh, bà Nga đứng ở phía trước, vừa trang điểm vừa phụ tráng, rọi, sửa phim.
Những năm ấy, một tấm chân dung không thể hoàn thành sau vài phút như hiện nay; từ cuộn phim đến bức ảnh là cả một chuỗi công đoạn thủ công, mất hàng giờ, thậm chí thâu đêm. Bà Nga nhớ lại: tráng phim, sửa phim bằng bút chì trực tiếp trên phim, rồi rọi ảnh và tiếp tục sửa bằng mực, bút lông, có những hôm hai vợ chồng phải làm suốt đêm. Hơn 50 năm qua, họ không chỉ giữ nghề mà còn giữ cả tinh thần “tự tay làm hết” – điều mà công nghệ số đã khiến nhiều người quên mất. Theo lời ông Lộc, "Thiết bị chỉ là công cụ, còn người thợ mới là người quyết định khuôn mặt ấy sẽ xuất hiện như thế nào trong bức ảnh".
Ánh sáng, khuôn mặt và phẩm giá của người thợ ảnh
Ở Ảnh viện Lộc, nghệ thuật bắt đầu từ ánh sáng, chứ không phải từ phần mềm chỉnh sửa. Với ông Lộc, phần khó nhất của chụp chân dung diễn ra trước khi bấm máy: quan sát khuôn mặt, nhận ra những điểm hài hòa và chưa cân đối, rồi chọn góc máy và bố trí ánh sáng phù hợp. Người có đôi mắt không đều, sống mũi thấp, khuôn mặt dài hoặc ngắn đều cần cách đặt đèn khác nhau để vừa đẹp hơn vừa vẫn là chính họ. Ông nói thẳng: phải có “máu nghệ thuật” và phải ham nghề thì mới nhìn ra cái đẹp của người ta, chứ máy móc ai cũng dùng được.
Phòng studio được giữ gần như nguyên vẹn với máy ảnh, hệ thống đèn và thiết bị đã gắn bó với ông qua nhiều năm. Ông vẫn làm công việc quen thuộc: nhìn khách, tìm điểm phù hợp trên khuôn mặt, chọn góc, điều chỉnh ánh sáng rồi mới bấm máy. Trong thời ảnh số, nhiều người tin rằng một cú bấm cùng vài thao tác trên màn hình có thể giải quyết mọi khuyết điểm. Ông Lộc lại tin vào con mắt người thợ: "Bác làm bằng cái mắt của bác, còn bây giờ là cái máy" – nhưng ông cũng thừa nhận máy không tự làm đẹp được hết, nếu người chụp không biết ánh sáng thế nào là phù hợp. Cái ông bảo vệ không chỉ là kỹ thuật, mà là phẩm giá nghề: chịu trách nhiệm với từng đường nét trên bức ảnh và gương mặt thật của khách hàng.
Những cuộn phim thành ký ức và bài toán thích ứng thời ảnh số
Một phần ký ức của Ảnh viện Lộc không treo trên tường mà nằm trong những phần phim nhỏ phía sau tiệm. Sau khi xử lý, phim của mỗi khách được cắt riêng, cho vào túi nhỏ, đánh số, rồi lưu lại. Nhờ vậy, nhiều khách hàng sau vài chục năm vẫn có thể mang số phim cũ đến rửa thêm ảnh; thậm chí có người đi nước ngoài khoảng 40 năm quay về, tìm thấy thông tin trên mạng và lại bước vào tiệm nhỏ trên đường Trần Phú để chụp thêm một tấm chân dung mới. Những phần phim ấy trở thành ký ức vật chất của các thế hệ khách hàng, là thứ mà kho ảnh số trên đám mây không thể thay thế.
Nhưng ký ức không trả lời được câu hỏi sống còn: tiếp tục nghề thế nào khi lượng khách giảm dần vì công nghệ thay đổi. Từ máy ảnh kỹ thuật số đến điện thoại thông minh, việc tạo ra một bức ảnh ngày càng nhanh và dễ, người trẻ có nhiều cách tự chụp, tự chọn, tự chỉnh sửa mà không còn nhu cầu đến tiệm để có một bức chân dung được người thợ trực tiếp quan sát và xử lý. Sau thời gian COVID-19, việc làm nghề càng khó khăn hơn, mỗi tuần chỉ còn một số khách tìm đến: người cần chụp ảnh, người tìm lại hình cũ, người quen tiệm từ nhiều năm trở lại khi có dịp. Ông Lộc chấp nhận sự thực ấy nhưng không để nó trở thành lý do bỏ nghề. Theo ông, “Nghề của bác bây giờ nó mờ nhạt, nó chìm vào dĩ vãng rồi… nhưng mình nghĩ Tổ đã cho mình cái nghề mấy chục năm nay, không lẽ có chút khó khăn mà mình bỏ. Mình đói cũng được, miễn là người ta còn nhớ tới tiệm, còn nhớ tới cái nghề mình đã làm".
Giữ di sản hay chạy theo thời đại: lựa chọn không hề đơn giản
Câu chuyện của Ảnh viện Lộc là lát cắt điển hình về cuộc đấu nội tâm giữa bảo tồn kỹ thuật nhiếp ảnh truyền thống và thích ứng với thời ảnh số. Ông Lộc không đặt cách làm nghề của mình cạnh công nghệ hiện đại để so sánh hơn thua. Ông thừa nhận tiện lợi của máy ảnh kỹ thuật số, của phần mềm xử lý da, khuôn mặt, ánh sáng, nhưng vẫn giữ niềm tin rằng với chân dung studio, người thợ phải làm chủ ánh sáng và biết nhìn khuôn mặt trước khi bấm máy. Đó là cách ông cân bằng: không phủ nhận thời đại, nhưng không hy sinh cốt lõi nghề cho sự tiện lợi. Di sản ở đây không phải là vài chiếc máy cũ, mà là triết lý làm nghề coi trọng ánh sáng, con mắt và trách nhiệm.
Trong thời đại mà một tấm selfie có thể được chụp, chỉnh và đăng trong vài giây, việc bước vào một studio ảnh chuyên nghiệp như Ảnh viện Lộc và ngồi yên để một người thợ cao tuổi chậm rãi chỉnh ánh sáng là một lựa chọn khác hẳn – lựa chọn dành cho những ai muốn chân dung của mình được nhìn bằng con mắt người, không phải thuật toán. Những người trẻ vẫn tìm đến tiệm, nhưng không còn đông như trước; đa số đã quen với việc "thích thì chụp, không thích thì thôi" bằng điện thoại, không cần ai dẫn dắt. Nghề của ông Lộc có thể đang trôi vào dĩ vãng, nhưng sự kiên trì của vợ chồng ông cho thấy một điều: di sản chỉ sống được nếu có người sẵn sàng chấp nhận ít khách, ít ồn ào, để đổi lấy quyền giữ nguyên cách làm mà họ tin là đúng với nghề.
