Hát Then – linh hồn văn hóa Tày giữa nhịp sống mới
Hát Then truyền thống là hình thức diễn xướng dân gian kết hợp lời ca, nhạc đàn tính dân tộc và nghi lễ tâm linh, gắn với đời sống cộng đồng người Tày ở miền núi phía Bắc, nơi mỗi câu hát và tiếng đàn đều mang theo ký ức, niềm tin và bản sắc của cả một vùng văn hóa. Hát Then không chỉ là nghệ thuật trình diễn mà còn là cách người Tày đối thoại với thiên nhiên, tổ tiên, gửi gắm ước vọng bình an, mùa màng, hạnh phúc. Trong văn hóa Tày Việt, Then là “ngôn ngữ” riêng của cộng đồng, vang lên từ vùng Tuyên Quang, Cao Bằng đến những miền Tày ba phương Phương Độ, Phương Thiện, Phương Tiến, trở thành âm thanh nhận diện của cả một không gian văn hóa đặc sắc.
Điều đáng nói là giữa nhịp sống hiện đại len lỏi đến từng xóm bản, hát Then vẫn không chịu lùi về quá khứ. Ở Trường Hà (Cao Bằng), tiếng đàn tính và câu Then vẫn vang lên trầm bổng nhờ những người “giữ hồn” di sản. Ở miền Tày ba phương, thanh âm Then vẫn bền bỉ vang dưới mái nhà sàn, khiến du khách lưu luyến khi rời bản. Đó không phải là sự hoài cổ, mà là lựa chọn chủ động của cộng đồng: giữ lại thứ làm nên mình, ngay cả khi mọi thứ xung quanh đang thay đổi chóng mặt.
Phùng Văn Tiến: Từ ký túc xá Hà Nội đến lớp học Then online
Câu chuyện của Phùng Văn Tiến cho thấy bảo tồn di sản âm nhạc không còn là việc riêng của các cụ cao niên. Sinh ra trong gia đình không ai biết hát Then hay đàn tính, Tiến lại bị “hút” vào tiếng Then từ những lần nghe bà, chị hát. Không thầy, không lớp, anh tự học qua đài, ti vi rồi đến mạng xã hội như YouTube, TikTok, nhẩm theo từng câu, từng tiếng đàn. Thế nhưng đam mê không đồng nghĩa với điều kiện: suốt một thời gian dài, anh không đủ kinh tế để mua nổi một cây đàn tính dân tộc cho riêng mình.
Bước ngoặt đến năm 2019, khi Tiến thi đỗ Khoa Đông phương học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Hà Nội. Vừa học, anh vừa làm thêm, gom góp để mua cây đàn tính đầu tiên. Mang đàn về ký túc xá, anh chơi liền mấy bài cho bạn cùng phòng nghe, và sự hưởng ứng ấy là lời khẳng định: hát Then truyền thống hoàn toàn có chỗ trong đời sống sinh viên đô thị. Sau khi ra trường, làm công việc văn phòng ở Hà Nội, Tiến vẫn mang đàn theo, tranh thủ tập mỗi khi rảnh, quay video đăng TikTok, Facebook và dần thu hút hàng nghìn lượt theo dõi.
Người thầy Then thời 4.0 và lớp học trải dài khắp bản làng, thành phố
Điều khiến Tiến khác với nhiều người yêu Then là anh không dừng ở việc biểu diễn. Từ kênh TikTok và trang Facebook cá nhân, nhiều bạn trẻ tìm đến anh để xin học hát Then, đàn tính. Thay vì chờ có phòng tập, Tiến tự soạn giáo án, tìm ứng dụng hỗ trợ, biến màn hình điện thoại thành lớp học. Anh hướng dẫn học viên cách cầm đàn, lên dây, xác định nốt, luyện ngón; học online nhưng yêu cầu chuẩn cao vì âm phải chính xác theo app. Đến nay, anh đã dạy 5 khóa đàn tính, hát Then online, mỗi khóa 6–7 học viên đến từ nhiều tỉnh, thành như Lào Cai, Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, TP.HCM.
Một học viên ở xã Đàm Thủy (Cao Bằng) kể rằng chị tình cờ lướt TikTok thấy Tiến đàn, hát hay nên đăng ký học online; sau 10 buổi, chị đã vừa đàn vừa hát được ba bài cơ bản và có thể tự học thêm. Câu chuyện ấy cho thấy: khi người trẻ chủ động, công nghệ không làm Then mất chất mà trở thành cầu nối. Cây đàn tính dân tộc từng là tài sản khó với Tiến, nay qua màn hình lại đến được tay nhiều người hơn, kể cả những ai bận rộn với công việc, gia đình. Đây là cách bảo tồn di sản âm nhạc phù hợp với nhịp sống hiện đại, không đợi học viên phải rời bản hay bỏ phố để đến lớp.
Trường Hà (Cao Bằng): Then sống cùng du lịch và lớp học cộng đồng
Nếu Tiến là gương mặt trẻ ở đô thị, thì tại Trường Hà (Cao Bằng), nghệ nhân Bế Thị Bích Dơ là hình ảnh “người giữ lửa” điển hình. Từ năm 14 tuổi, bà đã học dân ca Tày từ bác ruột – nghệ nhân Bế Hòa Hưng. Khi về hưu năm 2010, bà lập đội văn nghệ gia đình rồi mở rộng thành câu lạc bộ dân ca Xuân Hòa. Năm 2020, được chính quyền và Hội Phụ nữ huyện Hà Quảng hỗ trợ, CLB dân ca Xuân Hòa chính thức ra đời với 20 thành viên, đến nay đã có 50 hội viên và tổ chức hơn 30 lớp dạy cho khoảng 230 học viên. Đây là con số cho thấy sức sống của hát Then khi được tổ chức bài bản trong cộng đồng.
Không chỉ truyền dạy, bà Dơ còn sáng tác lời mới trên nền các làn điệu cổ như tàng nặm, tàng bốc, điệu ẻn, phong sư, nàng ới để làm phong phú kho tàng nghệ thuật. Theo Chủ tịch UBND xã Trường Hà, địa phương đã triển khai đề án “truyền dạy hát Then đàn tính, hát dân ca dân vũ gắn với du lịch” trong khuôn khổ một chương trình mục tiêu quốc gia. Lớp hát Then, đàn tính được mở ở xóm Xuân Đại; CLB hát Then, dân ca dân vũ thành lập tại xóm Đôn Chương. Nhiều câu lạc bộ biểu diễn tại suối Lê Nin, Khu di tích Pác Bó, kết hợp giao lưu với CLB Then từ Nam Dong, biến di sản thành điểm nhấn thu hút du khách.
Giữ bản sắc hay chạy theo hiện đại: lựa chọn của người Tày hôm nay
Không thể phủ nhận áp lực của đời sống hiện đại: giới trẻ rời bản lên phố, gu âm nhạc thay đổi, thời gian dành cho sinh hoạt cộng đồng ít dần. Ngay cả Tiến cũng từng thiếu điều kiện kinh tế để mua đàn tính, còn bà Dơ thì mong chính quyền, cơ quan chức năng và giới chuyên môn quan tâm hơn đến đào tạo, hỗ trợ để di sản được gìn giữ và phát triển. Nếu chỉ trông vào lòng yêu thích tự phát, hát Then sẽ khó cạnh tranh với dòng nhạc thị trường. Nhưng thực tế cho thấy một hướng đi khác: kết hợp bảo tồn với du lịch cộng đồng, với lớp học online, với các liên hoan, giao lưu giữa các vùng.
Trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, những nghệ nhân dân gian được xem là “người giữ hồn” di sản. Hôm nay, bên cạnh họ là lớp trẻ như Phùng Văn Tiến – vừa làm văn phòng ở Hà Nội, vừa là Chánh Văn phòng, Ủy viên Ban Chấp hành, Thư ký Liên chi hội Di sản Then, tổ chức liên hoan, cuộc thi, kết nạp hội viên. Khi tiếng đàn tính vẫn vang dưới mái nhà sàn, khi du khách còn lưu luyến tiếng Then ở miền Tày ba phương, khi lớp học ở Trường Hà vẫn sáng đèn, ta có lý do để tin rằng hát Then truyền thống sẽ không bị nuốt chửng bởi hiện đại. Vấn đề không phải chọn giữa bản sắc và phát triển, mà là dám biến bản sắc thành sức mạnh để bước vào thời đại mới.
