Đan quạt nan truyền thống: một định nghĩa của bản sắc làng
Đan quạt nan truyền thống ở thôn Chiền Hoài Đức là nghề thủ công nông thôn dùng thủ công gỗ tre, giang để chẻ, chuốt và đan thành những chiếc quạt mộc mạc, qua đó lưu giữ tri thức dân gian, ký ức làng quê và tạo thêm sinh kế cho gia đình trong nhịp sống hiện đại. Nghề này đã tồn tại hơn 100 năm và được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thành phố Hà Nội, không đơn thuần là một phương thức sản xuất mà là biểu tượng sống động của di sản văn hóa Việt. Điều đáng nói là, giữa đô thị hóa, người dân nơi đây không xem quạt nan như món đồ hoài cổ, mà như một phần danh dự của cộng đồng. Họ tiếp tục “giữ lửa” không phải vì hoài niệm thuần túy, mà vì tin rằng nếu để những nan tre lịm tắt, làng quê sẽ mất đi một phần căn cốt.
Từ cây tre đến chiếc quạt: lao động thủ công hay nghệ thuật?
Quy trình làm nên một chiếc quạt nan ở thôn Chiền nhìn qua thì giản dị, nhưng thực chất là chuỗi thao tác chính xác ở mức nghệ nhân. Người thợ phải chọn cây tre, cây giang phù hợp, rồi chẻ, chuốt thành từng nan nhỏ có độ đều, độ dẻo nhất định, sau đó xử lý, tạo khung và đan thành hình dáng chiếc quạt. Mỗi công đoạn đều có thể “phản chủ” nếu thiếu kinh nghiệm: nan gãy, mối đan lệch, quạt mất cân đối. Điều này cho thấy thủ công gỗ tre không hề thua kém bất kỳ loại hình nghệ thuật tạo tác nào. Khi so với cụm lồng đèn "Cóc kiện trời" cao gần 3 m, dài khoảng 4 m, các chi tiết làm thủ công từ nan trúc uốn khớp, phủ giấy dó cũng đòi hỏi cùng một mức tinh vi của đôi tay và trí nhớ vật liệu. Nghề đan quạt ở Chiền vì thế là một trường học sống về sự kiên nhẫn, mắt tinh và tay nghề – những thứ không máy móc nào thay thế được.
Không gian gia đình và cộng đồng: quạt nan như sợi dây gắn kết
Ở thôn Chiền Hoài Đức, quạt nan không chỉ sinh ra từ từng đôi tay riêng lẻ mà từ cả một nếp sống chung. Nghề đan quạt được các hộ dân duy trì quanh năm, phát huy mạnh vào thời gian nông nhàn; người chẻ tre, người chuốt nan, người đan, người hoàn thiện sản phẩm – cả gia đình cùng tham gia, biến công việc thành sinh hoạt thường ngày. Câu nói của bà Nguyễn Thị Mai: “Quan trọng hơn là mình giữ được nghề của quê hương” không mang màu khẩu hiệu, mà là sự tự hào giản dị về một di sản văn hóa Việt đang sống trong căn bếp, sân nhà. Những câu chuyện cha truyền con nối, trẻ nhỏ được chỉ từng việc đã biến nghề này thành không gian trao truyền tri thức dân gian, nơi ký ức làng quê được dệt bằng tiếng chẻ tre, tiếng nan va vào nhau. Đó là lý do người dân xem mỗi chiếc quạt như một phần ký ức của quê hương, hơn là một món hàng đơn thuần.
Giữa đô thị hóa: nghề thủ công nông thôn có còn chỗ đứng?
Dù có lịch sử cả một thế kỷ, nghề đan quạt nan ở thôn Chiền đang đứng trước không ít thách thức: sản phẩm công nghiệp rẻ, nhanh và nhịp sống mới khiến lao động trẻ rời làng, trong khi nghề đòi hỏi nhiều thời gian nhưng thu nhập chưa tương xứng với công sức. Sự phát triển của nhiều ngành nghề mới và thay đổi trong nhu cầu tiêu dùng khiến nghề thủ công truyền thống khó duy trì sức hấp dẫn như trước. Nếu vẫn xem quạt nan như món đồ "cũ", nghề sẽ bị đẩy lùi về vùng ký ức. Chính người dân đã nhìn ra điều này: họ nhấn mạnh cần có đầu ra ổn định, thị trường rõ ràng thì lớp trẻ mới có lý do để học nghề. Nghề truyền thống muốn tồn tại không thể chỉ dựa vào tình yêu với nghề, mà phải gắn với sinh kế cụ thể, với khả năng nuôi sống gia đình trong bối cảnh đô thị hóa tăng tốc.
Từ di sản đến sản phẩm văn hóa sống: lối ra cho quạt nan Chiền
Việc nghề đan quạt nan ở thôn Chiền được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thành phố Hà Nội là bước đi khẳng định giá trị, nhưng đó mới là điểm khởi đầu chứ không phải điểm kết. Muốn di sản văn hóa Việt này sống lâu, nó phải bước ra ngoài gian nhà, trở thành sản phẩm văn hóa gắn với kinh tế và du lịch. Người dân thôn Chiền đã nhìn rõ cơ hội: du khách về làng không chỉ ngắm quạt, mà có thể tìm hiểu nguyên liệu, xem người thợ thao tác, tự tay hoàn thiện một sản phẩm đơn giản và mang về như đồ lưu niệm. Cũng như cụm lồng đèn "Cóc kiện trời" được dựng trong đình trăm tuổi, khi thủ công gỗ tre xuất hiện trong không gian trải nghiệm, nó ngay lập tức trở thành điểm nhấn văn hóa. Nếu biết cải tiến mẫu mã, tạo dòng sản phẩm trang trí, quà tặng, gắn với tour khám phá làng quê, nghề đan quạt nan thôn Chiền sẽ có lối đi kép: vừa bảo tồn kỹ năng thủ công truyền thống, vừa tạo sinh kế cho cộng đồng trong đời sống đương đại.
