Ảnh viện Lộc và ý nghĩa của một tiệm chụp chân dung thủ công hơn nửa thế kỷ
Ảnh viện Lộc là một ảnh viện truyền thống chuyên chụp chân dung thủ công, nơi vợ chồng nhiếp ảnh gia U90 đã hơn 50 năm kiên trì với phim, ánh sáng và các công đoạn chỉnh sửa bằng tay, giữa bối cảnh ảnh số và điện thoại thông minh chi phối hoàn toàn thói quen chụp ảnh của số đông.
Điều đáng nói ở đây không chỉ là tuổi nghề ấn tượng, mà là lựa chọn rất "ngược dòng" của ông Nguyễn Ngọc Lộc và bà Nguyễn Thị Tuyết Nga: vẫn giữ cách làm thủ công, vẫn tin rằng một bức chân dung đẹp bắt đầu từ con mắt người thợ, chứ không phải từ thuật toán chỉnh da, bóp mặt. Trong khi ảnh số cho phép chụp – xem – sửa trong vài giây, họ chấp nhận nhịp chậm, ít khách, để bảo tồn nghề giữ ảnh như một di sản sống. Đó là lựa chọn mang tính tuyên ngôn trong thời đại mọi thứ đều có thể trượt qua màn hình rồi biến mất.
Từ tráng phim suốt đêm đến thời điện thoại thông minh: cú sốc ảnh số vs ảnh film
Ngày xưa, một tấm chân dung ở Ảnh viện Lộc không bao giờ là sản phẩm "one click". Sau khi bấm máy, cả hai vợ chồng phải tráng phim, sửa phim, rọi ảnh rồi tiếp tục xử lý từng chi tiết chưa hoàn chỉnh, tất cả đều diễn ra bằng tay. Bà Nga kể có những hôm hai người làm suốt đêm, dùng bút chì vẽ trực tiếp lên phim rồi lại sửa tiếp trên ảnh bằng mực, bút lông. Đó là lao động tỉ mỉ, đôi khi khắc nghiệt, nhưng đổi lại là cảm giác kiểm soát được từng đường nét trên khuôn mặt khách.
Cú đảo chiều đến khi ảnh số và điện thoại thông minh phổ biến: chỉ cần vài lần chạm là có ảnh, tự chụp, tự chọn, tự chỉnh sửa, người dùng không còn nhất thiết phải đến tiệm. Chính ông Lộc thừa nhận: "Bây giờ người ta chụp bằng điện thoại, thích thì chụp, không thích thì thôi. Người ta đâu còn cần mình như ngày xưa nữa". Khoảng cách giữa ảnh số vs ảnh film không chỉ là công nghệ, mà là khoảng cách giữa văn hóa tiêu dùng nhanh và văn hóa chậm – sâu – có đầu tư vào từng khuôn hình.
Ánh sáng, con mắt người thợ và giá trị nghệ thuật chân dung cổ điển
Nếu ảnh số làm mờ ranh giới giữa người chụp và người xem, thì ở Ảnh viện Lộc, người thợ vẫn là trung tâm. Ông Lộc nói thẳng: máy móc chỉ là công cụ, con mắt mới quyết định một khuôn mặt sẽ xuất hiện thế nào trong ảnh. Trước khi bấm máy, ông quan sát từng gương mặt, nhận ra mắt lệch, sống mũi thấp, mặt dài hay ngắn để chọn góc máy và bố trí ánh sáng phù hợp. Đó là tinh thần của nghệ thuật chân dung cổ điển: làm cho người ta đẹp hơn nhưng vẫn phải là chính họ, không biến thành một gương mặt khuôn mẫu.
Ở đây, "nghề chân dung" đồng nghĩa với khả năng nhìn thấy cái đẹp riêng của mỗi người rồi dùng ánh sáng để kể lại. Trong studio vẫn là chiếc máy ảnh cũ, hệ thống đèn quen thuộc, bà Nga chỉnh trang cho khách và làm mẫu để ông cân ánh sáng, mọi thứ đều đối lập với lối chỉnh da láng mịn, bóp cằm bằng một cú vuốt màn hình. Sự kiên trì với kỹ thuật chân dung thủ công không phải là hoài cổ mù quáng; đó là lời phản biện rõ ràng với xu hướng đồng nhất hóa khuôn mặt trong thời mạng xã hội.
Giữ phim, giữ ký ức: bảo tồn nghề giữ ảnh trong thời mọi thứ ở trên mây
Một di sản ít được nói tới của Ảnh viện Lộc lại nằm ở phía sau tiệm: những đoạn phim nhỏ được cắt riêng, cho vào túi và đánh số, lưu trữ suốt nhiều năm. Nhờ cách lưu này, chỉ cần khách còn giữ số, vợ chồng ông có thể tìm lại phim để rọi thêm ảnh, kể cả sau hàng chục năm. Có người hơn 40 năm sau quay lại, tìm thấy chính khuôn mặt mình của một thời trẻ tuổi, không nhờ trí nhớ người thợ mà nhờ một hệ thống lưu trữ thủ công kiên trì.
Trong thời đại mọi bức ảnh nằm đâu đó trên “đám mây”, mất máy, mất tài khoản là mất sạch, việc một ảnh viện truyền thống âm thầm bảo tồn nghề giữ ảnh lại mang ý nghĩa khác: nó biến ảnh chân dung thành ký ức hữu hình, có thể chạm tay, có thể lần lại. Khách ít dần vì công nghệ, lại thêm cú đòn sau dịch bệnh khiến việc làm nghề khó khăn hơn, nhưng bà Nga vẫn bảo: "Mình đói cũng được, miễn là người ta còn nhớ tới tiệm, còn nhớ tới cái nghề mình đã làm". Đó là câu trả lời giản dị nhưng cứng cỏi cho câu hỏi: tại sao vẫn phải giữ một tiệm chụp phim trong thời mọi thứ đều số hóa.
Từ một góc đường Trần Phú nhìn ra tương lai di sản nhiếp ảnh
Hơn nửa thế kỷ sau ngày mở tiệm năm 1974, ông Nguyễn Ngọc Lộc và bà Nguyễn Thị Tuyết Nga vẫn ngồi ở góc đường Trần Phú, giữa dòng xe vội vã. Khách đã ít hơn nhiều, nhịp làm việc chậm hơn nhịp phố, nhưng phòng studio gần như nguyên vẹn, máy ảnh vẫn đặt đó, những cuộn phim cũ vẫn nằm trong ngăn tủ. Ở tầm vĩ mô, Ảnh viện Lộc có thể chỉ là một điểm nhỏ trên bản đồ nhiếp ảnh, nhưng câu chuyện của họ nói nhiều về cách một nghề truyền thống có thể tồn tại song song, chứ không phải đối đầu, với công nghệ mới.
Ảnh số không phải kẻ thù của ảnh film; kẻ thù thật sự là tâm lý coi mọi hình ảnh là thứ dùng rồi bỏ. Sự kiên trì với chân dung thủ công tại Ảnh viện Lộc đặt ra một gợi ý quan trọng: thay vì cố gắng "chạy theo" điện thoại thông minh về tốc độ, những người làm nghề có thể chọn con đường khác – chậm hơn, cá nhân hơn, nhiều chiều sâu hơn. Khi đó, mỗi bức ảnh không chỉ là tệp tin, mà là một phần ký ức chung giữa người chụp, người được chụp và người giữ nghề.
