Quyết định hoãn trừng phạt Nga: Từ cú sốc ngoại giao đến khủng hoảng niềm tin
Quyết định trừng phạt Nga bị hoãn, cụ thể là đình chỉ các biện pháp nhằm vào dầu diesel Nga của Tổng thống Mỹ Donald Trump, là bước ngoặt gây tranh cãi trong chính sách Ukraine Mỹ, làm chấn động giới chức Kiev và châu Âu, đồng thời báo hiệu sự dịch chuyển ưu tiên của Washington từ mục tiêu gây sức ép lên Moscow sang mục tiêu hạ nhiệt giá năng lượng trong nước.
Cú sốc bắt đầu ngày 9/10 tại câu lạc bộ Shell Bay gần Miami, khi các quan chức cấp cao Ukraine và châu Âu đang họp với hai đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner để bàn về đề xuất chấm dứt xung đột ở Ukraine. Thay vì cập nhật lộ trình hòa đàm, phái đoàn Mỹ thông báo Washington sẽ đình chỉ trừng phạt dầu diesel Nga và yêu cầu Kiev ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu của Moscow. Đây không chỉ là thay đổi kỹ thuật về cấm vận, mà là thông điệp chính trị: ưu tiên của Nhà Trắng đã xoay trục sang giá nhiên liệu và cuộc bầu cử giữa kỳ.
Ngày 16/10, ông Trump chính thức ký sắc lệnh hành pháp đình chỉ các lệnh cấm vận và biện pháp thuế quan nhằm vào Nga, vốn nằm trong Đạo luật Graham sắp có hiệu lực. Người đứng đầu Nhà Trắng đồng thời tạm thời miễn trừng phạt đối với dầu diesel Nga, cho phép bơm thêm nguồn cung ra thị trường toàn cầu để hạ giá nhiên liệu trước bầu cử. Về mặt hình thức, đây là quyết định “vì lợi ích quốc gia của Mỹ”; về thực chất, nó đặt dấu hỏi lớn về độ bền cam kết của Washington với Kiev.
Zelensky phản đối Trump: Khi đồng minh cảm thấy bị mặc cả
Phản ứng của Kiev cho thấy Ukraine không coi đây là điều chỉnh kỹ thuật, mà là sự đảo chiều chiến lược. Tổng thống Volodymyr Zelensky công khai gọi quyết định dỡ bỏ cấm vận là “sai lầm”, cảnh báo nó chỉ tiếp thêm động lực để Moscow đẩy mạnh chiến dịch quân sự. Ông cũng đánh giá thỏa thuận giữa Trump và Putin về cho phép nhập khẩu dầu diesel Nga để hạ giá nhiên liệu là “quyết định yếu kém”.
Từ góc nhìn Kiev, dầu diesel Nga không chỉ là hàng hóa, mà là nguồn thu nuôi chiến tranh. Vì vậy, việc Mỹ ký thỏa thuận nhập khẩu dầu diesel Nga và bãi bỏ một số biện pháp trừng phạt, dự kiến có hiệu lực trong tuần này, “sẽ gây tổn hại cho Ukraine”. Zelensky lo ngại đây mới chỉ là bước đầu của một chuỗi nới lỏng, nhất là khi thiếu vắng vai trò của cố thượng nghị sĩ Lindsey Graham – kiến trúc sư chính của đạo luật gây sức ép kinh tế lên Moscow.
Đáng chú ý hơn, cách thức thông báo càng làm Ukraine cảm thấy bị dồn vào thế yếu. Trong cuộc họp ở Florida, khi phái đoàn Ukraine hỏi họ sẽ nhận được gì nếu ngừng tấn công nhà máy lọc dầu Nga, phía Mỹ đáp rằng Washington đã hỗ trợ rất nhiều và không cần đưa thêm điều gì, đồng thời nhắc đến hỗ trợ tình báo – yếu tố sống còn với Kiev. Với một số người trong phòng, đó giống như lời đe dọa ngầm, biến viện trợ an ninh thành con bài mặc cả chính trị.
Châu Âu bàng hoàng, Moscow hân hoan: Cán cân địa chính trị đảo chiều
Việc trừng phạt Nga bị hoãn khiến các quan chức châu Âu ủng hộ Kiev bàng hoàng, bởi họ xem tấn công vào nhà máy lọc dầu Nga là cách Ukraine đáp trả hiệu quả nhất trước các đợt oanh kích vào lưới điện và hạ tầng năng lượng của mình. Khi Washington yêu cầu Kiev “hãy dừng lại” trong khi Moscow vẫn tiếp tục tấn công, thông điệp gửi tới châu Âu là: ưu tiên năng lượng và chính trị nội bộ Mỹ đang lấn át logic răn đe chiến lược.
Trái ngược với sự lo lắng ở Kiev và các thủ đô châu Âu, Moscow coi đây là thắng lợi ngoại giao. Đặc phái viên Nga về đầu tư Kirill Dmitriev gọi sắc lệnh của Trump là “khoảnh khắc lịch sử”, cho rằng nếu cấm vận có hiệu lực, toàn bộ hợp tác kinh tế Nga–Mỹ có thể bị đình trệ hoàn toàn. Nói cách khác, chỉ một chữ ký của Trump đã giúp Nga tránh được một tầng áp lực kinh tế mới, đồng thời khoét sâu nghi ngờ trong liên minh ủng hộ Ukraine.
Trong khi đó, ở Mỹ, sắc lệnh của Trump vấp phải phản đối lưỡng đảng. Các thượng nghị sĩ Cộng hòa như Rick Scott, Thom Tillis và lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer đều cho rằng Mỹ cần duy trì hoặc tăng áp lực kinh tế lên Nga, chứ không phải nới lỏng. Tuy nhiên, cả Thượng viện và Hạ viện đang trong kỳ nghỉ cho đến sau ngày bầu cử, khiến khả năng lật ngược sắc lệnh hành pháp trong ngắn hạn gần như bằng không. Điều này trao cho Điện Kremlin một khoảng thời gian quý giá để thích nghi và tận dụng lỗ hổng trừng phạt.
Chính sách Ukraine Mỹ rạn nứt: Từ bất đồng chiến thuật đến nguy cơ thay đổi cuộc chơi
Đằng sau câu chuyện dầu diesel Nga là một cuộc khủng hoảng niềm tin trong chính sách Ukraine Mỹ. Bất đồng hiện nay đã leo thang thành cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất giữa Washington và Kiev kể từ màn đối đầu căng thẳng tại Phòng Bầu dục vào tháng 2 năm ngoái. Đối với Trump, các cuộc tấn công của Ukraine vào nhà máy lọc dầu Nga là hành động thách thức, nhất là khi Washington vẫn cung cấp thông tin tình báo và hỗ trợ quân sự cho Kiev. Đối với Zelensky, việc Mỹ miễn trừng phạt và nhập khẩu dầu diesel Nga là dấu hiệu đồng minh sẵn sàng hy sinh lợi ích an ninh của Ukraine cho nhu cầu chính trị nội bộ.
Dù hai bên vẫn duy trì liên lạc và chuẩn bị các bước đi ngoại giao tiếp theo, như Zelensky xác nhận sau cuộc trao đổi với Witkoff và Kushner, khoảng cách chiến lược đang mở rộng. Hai đặc phái viên Mỹ thậm chí phát tín hiệu rằng chuyến đi Nga của họ bị tạm hoãn cho đến khi Zelensky “hàn gắn quan hệ” với Trump. Khi hòa đàm bị gắn chặt với tâm trạng của một nhà lãnh đạo Mỹ, thay vì lợi ích dài hạn và nguyên tắc, tiến trình ngoại giao trở nên mong manh và dễ bị giật cục.
Về phía Trump, ông bảo vệ quyết định miễn trừng phạt Nga bằng lập luận rằng ông đang đạt được “tiến triển lớn” trong hòa đàm và không muốn làm điều gì khiến Moscow rời bàn đàm phán. Nhưng nếu cái giá của “tiến triển” là nới lỏng trừng phạt và hạn chế đòn đáp trả của Kiev, thì cán cân chiến trường sẽ nghiêng về phía Nga. Như chính Zelensky cảnh báo, việc dỡ bỏ cấm vận sẽ tiếp thêm động lực cho Moscow, đồng thời làm suy yếu vị thế đàm phán của Ukraine trong xung đột kéo dài.
Tác động với người dân và điều gì chờ phía trước
Động cơ ngắn hạn của Trump khá rõ: giá dầu diesel tăng mạnh đang làm đội chi phí của nông dân Mỹ đúng mùa thu hoạch, trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ chỉ còn vài tuần. Việc bơm thêm dầu diesel Nga vào thị trường toàn cầu có thể giúp giảm áp lực chi phí nhiên liệu cho cử tri Mỹ, nhưng cái giá là kéo dài nguồn thu cho ngân sách chiến tranh của Nga và làm suy yếu công cụ trừng phạt mà Ukraine và châu Âu trông cậy.
Trong ngắn hạn, quốc hội Mỹ khó có thể can thiệp vì đang trong kỳ nghỉ cho đến sau bầu cử, nghĩa là sắc lệnh của Trump sẽ tiếp tục có hiệu lực. Về ngoại giao, các kênh liên lạc Mỹ–Ukraine vẫn mở, nhưng chuyến đi Nga của hai đặc phái viên Witkoff và Kushner đã bị tạm hoãn, chờ Zelensky “hàn gắn” với Trump. Điều đó cho thấy tiến trình hòa đàm đang bị treo trên một sợi dây mỏng manh của toan tính chính trị cá nhân.
Kết cục, quyết định hoãn trừng phạt Nga không chỉ là câu chuyện về dầu diesel Nga hay giá xăng dầu, mà là phép thử cho toàn bộ kiến trúc trừng phạt phương Tây. Nếu Washington sẵn sàng lùi bước vì áp lực nội bộ, các đồng minh sẽ phải tự hỏi: họ có thể dựa vào Mỹ đến mức nào trong cuộc đối đầu dài hơi với Moscow? Câu trả lời cho câu hỏi đó sẽ định hình không chỉ số phận Ukraine, mà cả trật tự an ninh châu Âu trong nhiều năm tới.
