Hormuz: từ huyết mạch năng lượng đến điểm nghẽn đường vận chuyển hàng hải
Căng thẳng Mỹ–Iran tại eo biển Hormuz là tình trạng đối đầu kéo dài trên một tuyến hàng hải then chốt của thế giới, nơi các cuộc tấn công qua lại, đe doạ phong toả và rủi ro an ninh đang buộc tàu thương mại và tàu chở dầu phải thay đổi lộ trình, kéo theo biến động giá năng lượng và chi phí vận tải toàn cầu.
Điểm mấu chốt hôm nay không phải là “liệu căng thẳng có leo thang” mà là nó đang âm thầm vẽ lại bản đồ đường vận chuyển hàng hải. Căng thẳng Mỹ Iran bùng lên khi Tehran cảnh báo ngày 7/9 sẽ đáp trả nếu Mỹ tiếp tục tấn công các mục tiêu của Iran và coi tài sản năng lượng của Mỹ trong khu vực là mục tiêu tiềm tàng. Eo biển Hormuz – huyết mạch xuất khẩu dầu khí – vì thế trở thành tâm chấn của một cuộc đấu sức trên biển, nơi mỗi cú đòn quân sự đều lập tức phản chiếu lên thị trường năng lượng. Quan điểm hợp lý lúc này là coi Hormuz không chỉ là một “điểm nóng an ninh” mà là nút thắt cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu.
Leo thang trên biển: từ cảnh báo của Tehran tới mặt trận Houthi
Căng thẳng Mỹ Iran không còn ở mức khẩu chiến ngoại giao mà đã biến thành chuỗi hành động quân sự cụ thể. Theo các nguồn tin quốc tế, Iran được cho là đã tấn công 10 tàu gần eo biển Hormuz, như một động thái đáp trả việc Mỹ đánh chìm 5 tàu chở dầu của Iran. Cùng lúc, Tehran úp mở khả năng thiết lập thêm khu vực hạn chế hàng hải và đe doạ trừng phạt tàu thuyền đi vào vùng này. Thông điệp gửi tới giới vận tải biển rất rõ: Hormuz không còn là tuyến “an toàn mặc định”.
Mặt trận phụ nhưng không kém phần nguy hiểm là lực lượng Houthi – đồng minh của Iran. Ngày 8/9, Houthi tấn công cơ sở năng lượng và một số thành phố ở miền Nam Saudi Arabia, khiến hơn 70 người bị thương. Đồng thời, họ kiểm soát đảo Perim ở cửa ngõ eo Bab el-Mandab và mở rộng hiện diện dọc Biển Đỏ, gia tăng rủi ro cho vận tải quốc tế. Đây không còn là một cuộc khủng hoảng song phương, mà là mạng lưới đối đầu lan từ Vịnh Oman tới Biển Đỏ, khiến mọi tuyến hàng hải quanh bán đảo Arab đều bị đặt trong tình trạng báo động.
Lưu lượng đổi hướng: Hormuz suy giảm, Bab el-Mandab thành phao cứu sinh mong manh
Về mặt vận tải, eo biển Hormuz đang chuyển từ “đại lộ” thành “điểm nghẽn”. Lưu lượng tàu thương mại qua tuyến đường chiến lược này đã giảm mạnh. Điều này phù hợp với thực tế chi phí vận chuyển dầu bằng tàu chở dầu cỡ lớn từ Vịnh Oman tới Trung Quốc tăng lên mức kỷ lục sau các vụ tấn công và gián đoạn kéo dài. Khi rủi ro và phí bảo hiểm tăng, nhà vận hành tàu buộc phải chọn giải pháp ít xấu nhất: tránh Hormuz khi có thể, dù phải chịu tuyến dài hơn, đắt hơn.
Trong bối cảnh đó, eo Bab el-Mandab ở cửa ngõ Biển Đỏ – vốn nối với Kênh đào Suez – lại trở thành phao cứu sinh mong manh. Houthi mở rộng kiểm soát quanh khu vực này, nhưng nhiều tàu vẫn buộc phải đi qua vì đây là lối ra thay thế khi Hormuz bất ổn. Về bản chất, thế giới đang dịch chuyển một phần lưu lượng khỏi Hormuz sang trục Biển Đỏ–Bab el-Mandab, dù tuyến này cũng ngập trong rủi ro quân sự. Quan điểm thận trọng là không ảo tưởng rằng có tuyến nào hoàn toàn an toàn; các chủ tàu đang chơi trò “chọn rủi ro ít hơn” chứ không “chọn an toàn”.
Khủng hoảng năng lượng lan rộng: giá dầu, chi phí vận tải và túi tiền người tiêu dùng
Mọi diễn biến trên biển rốt cuộc đều dội về túi tiền của người dân. Bất kỳ gián đoạn kéo dài nào tại eo biển Hormuz đều có khả năng tác động trực tiếp đến nguồn cung dầu khí và chi phí vận tải quốc tế. Thị trường dầu mỏ đã phản ứng ngay: giá dầu tăng trở lại khi nguồn cung từ Trung Đông bị đe doạ và những tuyến tránh Hormuz làm đội thêm chi phí cho mỗi thùng dầu. Những con số cụ thể không quan trọng bằng xu hướng: năng lượng đang đắt hơn và khó đoán hơn.
Song áp lực không chỉ nằm trên thị trường tài chính. Hoạt động tại thành phố cảng Bandar Abbas của Iran suy giảm mạnh do biện pháp kinh tế từ Mỹ và tình trạng phong toả, khiến doanh nghiệp, lao động cảng và hoạt động nhập khẩu đều bị ảnh hưởng. Với người tiêu dùng toàn cầu, kết quả là giá dầu thô biến động, chi phí nhiên liệu và logistics tăng, kéo theo giá hàng hoá cơ bản nhích lên. Nói cách khác, căng thẳng trên eo biển Hormuz không dừng ở bản đồ địa chính trị; nó len vào hoá đơn điện, giá xăng và cả chi phí vận chuyển hàng ngày của mỗi nền kinh tế.
Kịch bản phía trước: Hormuz vẫn là tâm điểm, nhưng quyết định nằm ở chính sách
Điều khó chịu nhất của khủng hoảng hiện nay là nó không có “lối thoát nhanh”. Căng thẳng giữa Mỹ và Iran đã kéo dài nhiều tháng, trong bối cảnh các cuộc tấn công qua lại và nguy cơ gián đoạn hàng hải tại eo biển Hormuz ngày càng tăng. Nỗ lực ngoại giao chưa tạo được bước đột phá, trong khi một số quốc gia như Saudi Arabia phải tạm đóng đường ống East‑West sau khi bị tấn công bằng máy bay không người lái, rồi đứng trước lựa chọn khó giữa đáp trả quân sự và tìm giải pháp ngoại giao.
Trong ngắn hạn, Hormuz gần như chắc chắn vẫn là tâm điểm. Nếu hoạt động vận tải qua eo biển duy trì được ở mức nhất định, thị trường có thể tránh được cú sốc nguồn cung nghiêm trọng; ngược lại, nếu các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại và cơ sở năng lượng tiếp tục gia tăng, giá dầu và chi phí vận tải sẽ chịu thêm áp lực. Nhìn ở góc độ lợi ích toàn cầu, lựa chọn khôn ngoan không phải là tìm cách “thắng” trên Hormuz, mà là giảm phụ thuộc vào bất kỳ một nút thắt nào – đa dạng hoá tuyến đường, nguồn cung và cả chính sách. Nếu không, mỗi đợt căng thẳng Mỹ–Iran sẽ lại là một cú sốc mới cho kinh tế thế giới.
