Chiến lược hạt nhân mới là gì – và vì sao gây tranh cãi?
Chiến lược hạt nhân Mỹ mới là sự rà soát và điều chỉnh học thuyết sử dụng vũ khí hạt nhân, nhằm tăng lựa chọn tác chiến hạt nhân chiến thuật cho Tổng thống trong các kịch bản khủng hoảng khu vực liên quan đến Nga và Trung Quốc, thay vì chỉ dựa vào đòn răn đe hủy diệt bằng vũ khí hạt nhân chiến lược tầm xa. Chiến lược này do bộ phận hoạch định chính sách Lầu Năm Góc phụ trách, với vai trò nổi bật của Elbridge Colby – người từ lâu ủng hộ tăng cường vũ khí hạt nhân chiến thuật và cho rằng học thuyết hiện hành “thiếu tính thuyết phục”. Về bản chất, đây là bước xoay trục từ răn đe tuyệt đối sang răn đe linh hoạt hơn, nhưng cũng làm mờ ranh giới giữa chiến tranh thông thường và chiến tranh hạt nhân. Điều đó khiến chiến lược này trở thành tâm điểm tranh luận trong giới an ninh và kiểm soát vũ khí.
Lý lẽ ủng hộ: răn đe linh hoạt hơn trước Nga và Trung Quốc
Lập luận của Lầu Năm Góc khá nhất quán: nếu chỉ dựa vào vũ khí chiến lược có khả năng hủy diệt toàn bộ lực lượng hạt nhân đối phương, lời đe dọa trở nên kém tin, vì không tổng thống nào muốn ngay lập tức đẩy thế giới vào chiến tranh hạt nhân toàn diện. Do đó, chiến lược hạt nhân Mỹ mới nhấn mạnh vai trò của vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn trong các xung đột khu vực, nhất là khi đồng minh Mỹ bị Nga hoặc Trung Quốc tấn công. Theo các quan chức quốc phòng, mục tiêu là cung cấp cho Tổng thống những phương án “thực tế và đáng tin cậy hơn”, từ đó tăng năng lực răn đe và “mở rộng phạm vi lựa chọn” chứ không phải trói tay nhà lãnh đạo trong một thế lưỡng nan giữa không làm gì và hủy diệt lẫn nhau. Về mặt lý thuyết, nhiều cấp độ đáp trả hạt nhân có thể khiến đối thủ dè chừng hơn khi tính toán leo thang, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt với Nga và Trung Quốc.
Nguy cơ leo thang và phá vỡ ổn định hạt nhân toàn cầu
Chính điểm được Washington coi là lợi thế – dễ sử dụng hơn, linh hoạt hơn – lại là điều khiến nhiều chuyên gia báo động. Khi ngưỡng sử dụng vũ khí hạt nhân bị kéo xuống mức chiến thuật, cám dỗ dùng “đòn hạt nhân hạn chế” trong khủng hoảng tăng lên, và khả năng tính toán sai lầm cũng cao hơn. Một số nhà phân tích cảnh báo việc chuyển trọng tâm sang vũ khí hạt nhân chiến thuật có thể làm suy giảm sự chuẩn bị cho kịch bản sử dụng vũ khí chiến lược tầm xa, làm học thuyết răn đe trở nên hỗn loạn hơn thay vì rõ ràng. Một chuyên gia quân sự Trung Quốc đánh giá chiến lược tăng vai trò vũ khí hạt nhân chiến thuật là “con đường tự hủy”, vì nó làm gia tăng nguy cơ bất ổn toàn cầu và có thể châm ngòi cuộc chạy đua vũ trang mới. Bộ trưởng ngoại giao Nga cũng từng cảnh báo nguy cơ đối đầu trực tiếp NATO–Nga có thể “nhanh chóng leo thang” thành trao đổi đòn hạt nhân nếu ngưỡng sử dụng bị hạ thấp.
Khoảng trống kiểm soát vũ khí và nguy cơ chạy đua hạt nhân mới
Điều đáng lo là chiến lược hạt nhân Mỹ mới xuất hiện chỉ khoảng nửa năm sau khi hiệp ước New START – văn kiện song phương cuối cùng hạn chế vũ khí hạt nhân chiến lược giữa Mỹ và Nga – hết hiệu lực. New START từng giới hạn mỗi bên ở mức tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược triển khai và 700 phương tiện mang, đồng thời bảo đảm minh bạch và thanh sát tại chỗ. Khi cơ chế kiểm soát vũ khí này tan rã, việc Washington nhấn mạnh thêm lớp vũ khí hạt nhân chiến thuật khiến bức tranh kiểm soát vũ khí trở nên bất định hơn. Dù Moskva tuyên bố không có ý định là bên đầu tiên tăng số lượng đầu đạn nếu Mỹ giữ thái độ tương tự, niềm tin chiến lược rõ ràng đang mỏng đi. Giám đốc một hiệp hội kiểm soát vũ khí của Mỹ cho rằng các quốc gia hạt nhân “không có lý do để mở rộng kho vũ khí”, bất chấp kế hoạch mới của Washington, hàm ý rằng một cuộc chạy đua vũ trang là lựa chọn chính trị hơn là tất yếu an ninh.
Tăng cường răn đe hay châm ngòi bất ổn?
Tranh luận cốt lõi quanh chiến lược hạt nhân Mỹ xoay quanh câu hỏi: mở rộng vai trò vũ khí hạt nhân chiến thuật khiến thế giới an toàn hơn hay nguy hiểm hơn? Về phía ủng hộ, lập luận khá rõ: thêm lựa chọn hạt nhân giúp răn đe linh hoạt, trấn an đồng minh trước Nga và Trung Quốc, giảm nguy cơ đối thủ “thử vận may” trong các xung đột khu vực. Nhưng phe hoài nghi nhấn mạnh một thực tế khó phủ nhận: càng dễ nghĩ đến việc dùng hạt nhân trong kịch bản chiến thuật, khả năng leo thang mất kiểm soát càng lớn. Trong bối cảnh cơ chế kiểm soát vũ khí suy yếu, mọi bước đi làm mờ ranh giới chiến tranh hạt nhân đều có giá trị tiền lệ nguy hiểm. Vì thế, chiến lược mới của Mỹ không nên được xem đơn thuần là điều chỉnh kỹ thuật, mà là lựa chọn chính trị sẽ định hình quỹ đạo an ninh hạt nhân toàn cầu. Câu hỏi không phải Mỹ có thêm lựa chọn hay không, mà là nhân loại có đang tự thu hẹp biên độ sống sót mỗi khi một “lựa chọn hạt nhân” mới được đặt lên bàn.
