Chiến lược hạt nhân Mỹ mới: nhiều lựa chọn hơn, nhiều rủi ro hơn
Chiến lược hạt nhân Mỹ mới là kế hoạch do Lầu Năm Góc xây dựng, nhằm mở rộng các phương án sử dụng vũ khí hạt nhân – đặc biệt là vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn – để Tổng thống có thêm lựa chọn trong các kịch bản xung đột khu vực với Nga và Trung Quốc, đồng thời được quảng bá là củng cố năng lực răn đe trước những đối thủ hạt nhân lớn. Đây không phải là sự điều chỉnh kỹ thuật thuần túy, mà là bước ngoặt trong tư duy an ninh của Mỹ: chuyển từ răn đe dựa trên hủy diệt chiến lược sang chuẩn bị cho khả năng dùng hạt nhân ở cấp độ “giới hạn”. Điểm cốt lõi của kế hoạch là trao cho Tổng thống Mỹ “nhiều lựa chọn hạt nhân hơn” trong trường hợp xảy ra xung đột với Nga hoặc Trung Quốc, thay vì chỉ dựa chủ yếu vào các đòn tấn công chiến lược tầm xa như trước. Về mặt lý thuyết, đa dạng hóa công cụ răn đe có thể làm đối phương dè chừng hơn. Nhưng khi hạt nhân được nghĩ như một công cụ linh hoạt, ngưỡng sử dụng sẽ khó giữ ở mức “cực kỳ cao”, và đó chính là điều khiến giới chuyên gia lo ngại.
Vai trò ngày càng lớn của vũ khí hạt nhân chiến thuật trong kịch bản Mỹ–Nga–Trung
Lầu Năm Góc đang đề xuất cách tiếp cận nhấn mạnh hơn vào vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn trong các cuộc xung đột khu vực, thay vì tiếp tục đặt trọng tâm vào vũ khí hạt nhân chiến lược tầm xa như trước đây. Điều này đánh dấu một sự thay đổi lớn: hạt nhân không chỉ còn là “vũ khí tận thế”, mà được tính tới như phương án trên chiến trường khu vực, nơi đồng minh Mỹ có thể đối đầu trực tiếp với Nga hoặc Trung Quốc. Chiến lược mới được xây dựng để ứng phó kịch bản đồng minh của Mỹ bị Nga hoặc Trung Quốc tấn công trong phạm vi khu vực, và được giám sát bởi người phụ trách hoạch định chính sách của Lầu Năm Góc, Elbridge Colby, người từ lâu ủng hộ việc phát triển vũ khí hạt nhân chiến thuật. Theo các quan chức quốc phòng Mỹ, mục tiêu là cung cấp những lựa chọn hạt nhân “thực tế và đáng tin cậy hơn” cho Tổng thống, qua đó tăng cường khả năng răn đe. Nói cách khác, Bộ Quốc phòng Mỹ đang cố biến vũ khí hạt nhân chiến thuật thành mắt xích thường trực trong kế hoạch tác chiến đối với Nga và Trung Quốc – bước đi khó tránh khỏi việc khiến đối thủ phải phản ứng tương xứng.
Khoảng trống kiểm soát vũ khí sau New START và nguy cơ chạy đua mới
Cuộc rà soát chiến lược hạt nhân này diễn ra khoảng sáu tháng sau khi Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Tấn công Chiến lược Mới (New START) hết hiệu lực mà không có văn kiện thay thế. Hiệp ước ký năm 2010 và gia hạn năm 2021, giới hạn mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và 700 hệ thống phóng, đồng thời thiết lập các cơ chế minh bạch và thanh sát tại chỗ. Khi “lan can” kiểm soát này biến mất, việc Mỹ mở rộng lựa chọn hạt nhân gửi đi tín hiệu rằng thời kỳ kiềm chế lẫn nhau đang suy yếu. Trước khi hiệp ước hết hạn, Nga tuyên bố không có ý định là bên đầu tiên làm gia tăng căng thẳng bằng cách tăng số lượng đầu đạn hạt nhân, miễn là Mỹ cũng có cách tiếp cận tương tự. Tổng thống Nga từng đề xuất hai bên tiếp tục tuân thủ giới hạn thêm một năm để đàm phán hiệp ước mới, trong khi phía Mỹ lại nhấn mạnh mong muốn một thỏa thuận “tốt hơn” có sự tham gia của Trung Quốc – quốc gia sở hữu khoảng 600 đầu đạn hạt nhân nhưng từ chối tham gia đàm phán, cho rằng trách nhiệm chính thuộc về những nước có kho vũ khí lớn nhất. Trong bối cảnh đó, việc Washington đổi mới chiến lược hạt nhân theo hướng linh hoạt hơn rất dễ bị Moskva và Bắc Kinh nhìn nhận như bước khởi động cho một vòng chạy đua mới.
Răn đe hay “con đường tự hủy”: bài toán ổn định hạt nhân toàn cầu
Từ góc nhìn của Bộ Quốc phòng Mỹ, mở rộng các phương án sử dụng vũ khí hạt nhân là cách làm cho răn đe đáng tin cậy hơn: đối phương phải tính tới cả kịch bản Mỹ đáp trả bằng vũ khí hạt nhân chiến thuật chứ không chỉ bằng đòn chiến lược quy mô lớn. Nhưng chính việc hạ thấp “ngưỡng sử dụng” này lại là điều khiến nhiều chuyên gia cảnh báo. Một khi hạt nhân được coi là tùy chọn trên bàn cho các cuộc xung đột khu vực liên quan đến Mỹ–Nga–Trung Quốc, nguy cơ tính toán sai và leo thang không thể kiểm soát sẽ tăng mạnh. Chuyên gia quân sự Trung Quốc Trương Quân Xã nhận định chiến lược hạt nhân mới của Mỹ, dự kiến tăng cường vai trò của vũ khí hạt nhân chiến thuật, có thể làm gia tăng nguy cơ bất ổn toàn cầu và châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang mới. Theo ông, hiệu quả của răn đe hạt nhân nằm ở ngưỡng sử dụng cực kỳ cao và những hậu quả tàn khốc mà nó gây ra, và việc thực thi chiến lược mới là “con đường tự hủy”. Nhận định này phản ánh nỗi lo rộng hơn: mỗi lần một cường quốc làm cho hạt nhân trở nên “dễ dùng hơn”, ổn định hạt nhân toàn cầu lại bị rút bớt một lớp an toàn.
Kết luận: chiến lược mở rộng lựa chọn nhưng thu hẹp khoảng an toàn
Nhìn tổng thể, chiến lược hạt nhân Mỹ mới không chỉ là bản kế hoạch trong nội bộ Lầu Năm Góc mà là thông điệp chính trị–quân sự gửi tới Nga và Trung Quốc: Washington sẵn sàng cân nhắc dùng vũ khí hạt nhân ở nhiều cấp độ hơn trong các xung đột khu vực. Về mặt răn đe, động thái này có thể giúp Mỹ cảm thấy chủ động hơn, đặc biệt khi không còn những ràng buộc chặt chẽ từ New START. Tuy nhiên, chính sự chủ động đó lại bị đánh đổi bằng gia tăng bất ổn, nguy cơ chạy đua vũ trang mới và xói mòn ổn định hạt nhân toàn cầu. Trong thế cân bằng mong manh hiện nay giữa Mỹ, Nga và Trung Quốc, chiến lược hạt nhân hợp lý nhất không phải là thêm lựa chọn tấn công, mà là thêm cam kết kiểm soát và minh bạch. Việc Lầu Năm Góc ưu tiên vũ khí hạt nhân chiến thuật cho thấy các bên lớn vẫn ưu tiên thế mạnh quân sự trước khi nghĩ tới các cơ chế chung để tự kiềm chế. Nếu xu hướng này tiếp diễn, thế giới sẽ bước vào giai đoạn mà sai lầm trong một cuộc khủng hoảng khu vực cũng có thể nhanh chóng biến thành thảm họa hạt nhân toàn cầu.
