Chiến lược hạt nhân mới Mỹ là gì và vì sao gây tranh cãi?
Chiến lược hạt nhân mới Mỹ là kế hoạch do Lầu Năm Góc soạn thảo nhằm mở rộng các phương án sử dụng vũ khí hạt nhân Mỹ, với trọng tâm là vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn, để cung cấp cho Tổng thống nhiều lựa chọn răn đe hơn trong tình huống khủng hoảng và xung đột khu vực với Nga hoặc Trung Quốc. Đây không chỉ là một bản điều chỉnh kỹ thuật mà là sự thay đổi lớn trong tư duy quân sự: từ răn đe chủ yếu bằng hủy diệt chiến lược tầm xa sang “chia nhỏ” kịch bản sử dụng hạt nhân. Theo các nguồn tin, cuộc rà soát này mang tính tuyệt mật và nhằm định hướng cụ thể cho Tổng tư lệnh Mỹ trong những kịch bản khủng hoảng, nhất là khi đồng minh bị tấn công. Vấn đề là, cái gọi là “nhiều lựa chọn hơn” liệu có đồng nghĩa với an toàn hơn, hay chỉ khiến ngưỡng sử dụng hạt nhân bị kéo xuống nguy hiểm?
Từ răn đe chiến lược tới “hạt nhân chiến thuật”: logic của Lầu Năm Góc
Theo các nguồn am hiểu kế hoạch, Lầu Năm Góc đang xây dựng chiến lược hạt nhân mới nhằm trao cho Tổng thống Mỹ nhiều lựa chọn hơn nếu xảy ra xung đột với Nga hoặc Trung Quốc, đặc biệt trong các kịch bản xung đột khu vực liên quan đến đồng minh. Nhân vật trung tâm giám sát quá trình này là Elbridge Colby, người từ lâu ủng hộ phát triển vũ khí hạt nhân chiến thuật và cho rằng học thuyết hiện nay phụ thuộc quá nhiều vào đe dọa sử dụng vũ khí hạt nhân chiến lược tầm xa. Chiến lược mới vì thế nhấn mạnh vai trò của vũ khí hạt nhân chiến thuật tầm ngắn, thay vì chỉ dựa vào bộ ba hạt nhân chiến lược, trong đó có các tàu ngầm tên lửa đạn đạo lớp Ohio được coi là trụ cột sống sót cao nhất của vũ khí hạt nhân Mỹ. Một quan chức quốc phòng khẳng định mục tiêu là tạo ra các lựa chọn hạt nhân “thực tế và đáng tin cậy hơn”, qua đó tăng cường khả năng răn đe.
New START hết hiệu lực: động lực hay cái cớ?
Cuộc rà soát chiến lược hạt nhân mới diễn ra khoảng sáu tháng sau khi Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Tấn công Chiến lược Mới (New START) hết hiệu lực mà không có văn kiện thay thế. Hiệp ước này từng giới hạn mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và 700 phương tiện mang vũ khí hạt nhân, đồng thời thiết lập cơ chế minh bạch và thanh sát. Đây là chốt chặn cuối cùng của kiểm soát vũ khí giữa Mỹ và Nga. Dù vậy, Moskva tuyên bố không có ý định là bên đầu tiên gia tăng số lượng đầu đạn, miễn là Mỹ cũng kiềm chế tương tự. Trước khi hiệp ước chấm dứt, Nga từng đề xuất hai bên tiếp tục tuân thủ giới hạn thêm một năm trong khi đàm phán hiệp ước mới, trong khi Tổng thống Mỹ khi đó muốn một thỏa thuận “tốt hơn” có sự tham gia của Trung Quốc, quốc gia được ước tính sở hữu khoảng 600 đầu đạn hạt nhân. Câu hỏi đặt ra: Mỹ đang phản ứng với khoảng trống kiểm soát vũ khí, hay tận dụng nó để mở rộng không gian hạt nhân của mình?
Ổn định hạt nhân toàn cầu dưới sức ép lựa chọn “linh hoạt”
Nếu logic của Lầu Năm Góc là “nhiều lựa chọn hơn thì răn đe tốt hơn”, thì các nhà phân tích lại nhìn thấy một vòng xoáy nguy hiểm khác. Chiến lược mới được thiết kế cho những kịch bản đồng minh Mỹ xung đột với Nga hoặc Trung Quốc ở phạm vi khu vực, và mục tiêu là không giới hạn mà còn mở rộng quyền lựa chọn của Tổng thống bằng các phương án sử dụng vũ khí hạt nhân được cho là thực tế và đáng tin cậy hơn. Tuy nhiên, việc chuyển trọng tâm sang vũ khí hạt nhân chiến thuật có thể khiến ngưỡng sử dụng hạt nhân bị hạ thấp, đồng thời làm suy giảm chuẩn bị cho các kịch bản phải dùng tới vũ khí chiến lược tầm xa. Khi hạt nhân được “bình thường hóa” như một công cụ chiến tranh khu vực, mọi tính toán răn đe dựa trên sợ hãi hủy diệt lẫn nhau có nguy cơ bị phá vỡ.
“Con đường tự hủy” và bài toán răn đe không thể thắng
Những chỉ trích gay gắt nhất nhắm vào chiến lược hạt nhân mới Mỹ đến từ các chuyên gia cảnh báo về ổn định hạt nhân toàn cầu. Một chuyên gia quân sự Trung Quốc nhận định chiến lược này, với việc tăng cường vai trò của vũ khí hạt nhân chiến thuật, có thể làm gia tăng nguy cơ bất ổn toàn cầu và châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang mới, đồng thời gọi đó là “con đường tự hủy”. Đánh giá này không phải phóng đại: khi Mỹ mở rộng lựa chọn hạt nhân để đối phó xung đột Nga Trung Quốc, các cường quốc khác khó có lý do kiềm chế. Mỗi “lựa chọn linh hoạt” của Washington có thể bị Moskva hay Bắc Kinh xem là lý do chính đáng để mở rộng kho vũ khí của họ. Răn đe hạt nhân vốn dựa trên ngưỡng sử dụng cực kỳ cao và nỗi sợ hậu quả tàn khốc; khi ngưỡng đó bị hạ thấp, răn đe không tăng mà chỉ khiến thế giới sống gần hơn với bờ vực.
