Khoảng cách giữa chẩn đoán và kiểm soát bệnh
Đái tháo đường là bệnh mạn tính khiến cơ thể khó điều hòa lượng đường trong máu, cần được phát hiện sớm và quản lý liên tục để hạn chế tổn thương lâu dài. Việt Nam hiện có khoảng 8 triệu người trưởng thành mắc bệnh, chủ yếu là đái tháo đường type 2. Đáng lo ngại hơn con số người mắc là khoảng cách lớn giữa việc biết mình mắc bệnh và kiểm soát bệnh hiệu quả: 55% người đã được chẩn đoán đang sống chung với biến chứng, trong khi chỉ 36% bệnh nhân type 2 đạt mục tiêu đường huyết theo HbA1c. Đây không phải hai con số rời rạc. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy việc quản lý bệnh chưa theo kịp gánh nặng mà người bệnh đang phải chịu. Nếu chỉ chờ triệu chứng rõ rệt mới hành động, cơ hội ngăn tổn thương có thể đã bị thu hẹp.
Thông tin được nêu trong các hoạt động hưởng ứng Ngày Thế giới phòng chống đái tháo đường 14.11, với thông điệp hành động sớm. Thông điệp ấy có trọng lượng vì biến chứng thường không chỉ giới hạn ở một cơ quan, mà còn làm suy giảm chất lượng sống và tăng gánh nặng cho gia đình cũng như hệ thống y tế.
Biến chứng không chờ đến khi bệnh nặng
Những tổn thương được ghi nhận cho thấy biến chứng đái tháo đường đã hiện diện trên nhiều mặt sức khỏe. Trong số các biến chứng thường gặp, tổn thương mắt chiếm 39,5%, bệnh thần kinh ngoại biên 37,9%, tim mạch 33,4% và thận 24,1%. Các tỷ lệ này là lời nhắc rằng một kết quả đường huyết không được theo dõi sát có thể đi cùng những vấn đề rộng hơn, từ thị lực và cảm giác ở tay chân đến tim, thận. Bệnh viện Nội tiết Trung ương cho biết nhiều người chuyển lên tuyến trên khi đã gặp biến chứng tim mạch, mắt hoặc loét bàn chân; việc điều trị khi đó có thể kéo dài và tốn kém hơn. Vì vậy, chờ đến lúc cơ thể phát tín hiệu rõ ràng mới đi khám là một lựa chọn rủi ro. Theo dõi định kỳ nên được xem là một phần của điều trị, không phải việc phụ.
Mức 55% không có nghĩa mọi người bệnh đều sẽ gặp cùng một biến chứng, nhưng đủ để bác bỏ suy nghĩ rằng biến chứng chỉ là chuyện xa vời. Khám sức khỏe, đánh giá nguy cơ và trao đổi với bác sĩ giúp người bệnh nhận diện vấn đề sớm hơn, thay vì để tổn thương tích lũy mà không hay biết.
Kiểm soát đường huyết phải thành việc thường xuyên
Chỉ 36% bệnh nhân đái tháo đường type 2 đạt mục tiêu kiểm soát đường huyết là khoảng trống không thể giải quyết bằng một lần xét nghiệm hay lời khuyên chung chung. Người đã được chẩn đoán cần làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế, tái khám định kỳ và theo dõi các chỉ số liên quan. Mục tiêu HbA1c cần được trao đổi với bác sĩ theo tình trạng từng người; tự ý dừng hoặc thay đổi điều trị không phải cách lấp khoảng trống này. Song song với điều trị, chế độ ăn cân đối, tăng rau xanh, hạn chế thực phẩm nhiều đường và chất béo, vận động thường xuyên cùng việc duy trì cân nặng hợp lý là những bước thiết thực được khuyến nghị. Điều quan trọng là biến các bước đó thành nếp sống bền bỉ, thay vì chỉ thực hiện nhất thời sau khi nhận kết quả xét nghiệm đáng lo.
Bối cảnh cũng khiến việc phòng bệnh trở nên cấp thiết: đô thị hóa, thừa cân, béo phì và lối sống ít vận động được nêu là những yếu tố gắn với đà gia tăng bệnh. Người có nguy cơ như thừa cân, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh nên chủ động kiểm tra sức khỏe và đường huyết định kỳ. Đây là cách thực tế để không bỏ lỡ giai đoạn có thể can thiệp sớm.
Tầm soát chỉ có ý nghĩa khi nối tiếp bằng chăm sóc
Nhân Ngày Thế giới phòng chống đái tháo đường, Bộ Y tế phối hợp với các đơn vị và bệnh viện tổ chức tầm soát, tư vấn và nâng cao nhận thức tại năm cơ sở y tế, trong đó có Bệnh viện Nội tiết Trung ương. Người tham gia được đo đường huyết, đánh giá nguy cơ mắc type 2, kiểm tra chỉ số cơ thể và trao đổi trực tiếp với bác sĩ nội tiết. Chương trình dự kiến tầm soát khoảng 1.500 người, tư vấn và kết nối những trường hợp có nguy cơ với cơ sở y tế để theo dõi, điều trị phù hợp. Đây là bước đi hữu ích, nhưng hiệu quả lâu dài phụ thuộc vào điều xảy ra sau buổi tầm soát: người có nguy cơ có được kiểm tra tiếp, người bệnh có tái khám và duy trì điều trị hay không. Phát hiện sớm chỉ tạo ra khác biệt khi dẫn đến chăm sóc liên tục.
Thông điệp cần rút ra không chỉ là hãy đi đo đường huyết, mà là đừng để việc kiểm tra kết thúc ở một con số. Tỷ lệ biến chứng 55% và tỷ lệ đạt mục tiêu đường huyết 36% cho thấy quản lý bệnh phải bắt đầu sớm, được theo dõi đều đặn và gắn với điều trị phù hợp. Chủ động khám, thay đổi thói quen có hại và tuân thủ hướng dẫn y tế là những việc người bệnh có thể làm ngay để giảm nguy cơ biến chứng.
