Từ đô thị đơn tâm đến mạng lưới đa cực
Siêu đô thị đa cực là mô hình tổ chức thành phố thành nhiều trung tâm có chức năng riêng, liên kết thành mạng lưới để phân bố việc làm, nhà ở và dịch vụ thay vì dồn hoạt động về một lõi duy nhất. Ngày 30/10, HĐND TP.HCM thông qua Quy hoạch tổng thể thời kỳ 2025–2050, tầm nhìn 100 năm, cho phạm vi khoảng 6.772 km² gồm 168 đơn vị hành chính. Đây là bước chuyển đáng kể khỏi cách phát triển đơn tâm vốn khiến dân số, trường học, bệnh viện và việc làm tập trung ở nội thành. Hệ quả đã hiện rõ qua quá tải hạ tầng, ùn tắc và ô nhiễm; trong khi các khu công nghiệp Bình Dương và hệ thống cảng Bà Rịa – Vũng Tàu chưa kết nối chặt với dịch vụ, tài chính ở trung tâm. Vì vậy, quy hoạch TP.HCM có ý nghĩa khi tổ chức lại các liên kết, chứ không chỉ mở rộng địa giới.
Điểm đáng chú ý là quy hoạch không xem các vùng mới như phần đất nối thêm vào đô thị hiện hữu. Mục tiêu là kết nối đô thị, cực tăng trưởng, hệ sinh thái kinh tế và không gian sinh thái thành một cấu trúc chung. Nếu thực hiện đúng, người dân ở các khu vực phát triển mới có thể tiếp cận việc làm và tiện ích xã hội ngay tại chỗ, giảm những chuyến đi dài hướng vào lõi trung tâm. Nhưng bản đồ đa cực tự nó không giải quyết được ùn tắc: kết quả sẽ phụ thuộc vào việc làm có thực sự dịch chuyển, dịch vụ công có theo kịp dân cư và giao thông liên vùng có được triển khai đồng bộ hay không.
Năm cực phát triển: phân vai để bổ trợ nhau
Năm cực động lực được định hình theo hướng chuyên môn hóa nhưng liên kết trong cùng chuỗi giá trị. Cực lõi trung tâm gồm không gian Sài Gòn, Chợ Lớn, Thủ Thiêm và hai bờ sông Sài Gòn, tập trung tài chính, quản trị, dịch vụ toàn cầu, tri thức và sáng tạo. Phía Đông hướng đến đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, nghiên cứu, giáo dục đại học và khởi nghiệp; phía Bắc gắn công nghiệp với logistics và dịch vụ. Phía Nam khai thác cảng biển, thương mại tự do và năng lượng, còn phía Tây phát triển đô thị, giáo dục và y tế. Cách phân vai này có lý: thành phố cần nhiều động lực việc làm, không chỉ thêm khu ở. Tuy nhiên, “chuyên môn hóa” chỉ có ích nếu các cực tạo ra cơ hội đa dạng cho cư dân và được kết nối đủ tốt để doanh nghiệp, lao động và dịch vụ không bị chia cắt.
Lợi ích được kỳ vọng không dừng ở tăng trưởng kinh tế mà còn là phân bố lại dân cư, việc làm và hạ tầng xã hội. Khi một cực có cả nơi làm việc lẫn nhà ở, trường học, cơ sở y tế và không gian công cộng, cư dân bớt phụ thuộc vào trung tâm. Ngược lại, nếu một khu vực chỉ nhận chức năng sản xuất hoặc nhà ở mà thiếu tiện ích và giao thông thuận tiện, mô hình đa cực có thể tái tạo những chuyến đi xa dưới một hình thức khác. Vì thế, thước đo quan trọng không phải số cực được vẽ trên quy hoạch, mà là mức độ người dân sử dụng được các dịch vụ và tìm được việc làm gần nơi ở.
Đô thị 15 phút phải đi cùng kết nối 30 phút
Mô hình đô thị 15 phút đặt dịch vụ thiết yếu trong khoảng cách đi bộ từ nơi cư dân sinh sống; nguyên tắc “thành phố đa tâm: 30 phút” hướng tới kết nối các cực bằng hạ tầng giao thông nhanh. Quy hoạch nêu mục tiêu để người dân tiếp cận y tế, giáo dục và thương mại tại chỗ, thay vì phải dồn về lõi hiện hữu. Đây là phần gần gũi nhất với đời sống thường ngày: thời gian đi lại có thể giảm khi nhà ở, việc làm và tiện ích được bố trí cùng một khu vực. Nhưng con số 15 phút chỉ có ý nghĩa nếu đường đi bộ an toàn, dịch vụ đủ chất lượng và được phân bố công bằng; một điểm trường hay phòng khám trên bản đồ không đồng nghĩa người dân đã tiếp cận thuận lợi.
Giao thông công cộng là điều kiện để các cực không biến thành những đô thị biệt lập. Hồ sơ định hướng đến năm 2050 có 18 tuyến đường sắt đô thị dài khoảng 961 km, cùng khoảng 450 km đường sắt đô thị nhẹ và tàu điện mặt đất; mục tiêu là để vận tải hành khách công cộng đảm nhận khoảng 55–65% nhu cầu. Metro TP.HCM vì vậy không chỉ là phương tiện chở khách: quy hoạch đặt nhà ở, thương mại, việc làm và tiện ích quanh ga, kết hợp đường đi bộ và phương tiện trung chuyển. Quy mô này thể hiện tham vọng lớn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu về năng lực thực hiện. Chất lượng kết nối sẽ được quyết định bởi những tuyến vận hành được và mạng lưới trung chuyển hữu ích, không phải tổng chiều dài dự kiến.
Mười vùng và năm cực là hai lớp quy hoạch khác nhau
Một thông tin khác nêu TP.HCM có 10 vùng quản trị phát triển. Điều này không mâu thuẫn với mô hình 5 cực: mười vùng là lớp phân vùng không gian để quản lý và xác định đặc điểm từng khu vực, từ lõi trung tâm đến công nghiệp, cảng biển, du lịch và bảo tồn; năm cực là lớp tổ chức các động lực tăng trưởng theo chức năng kinh tế. Nói cách khác, một vùng không nhất thiết là một cực riêng, và các cực có thể liên kết qua nhiều vùng. Phân biệt hai lớp này giúp tránh hiểu quy hoạch như phép chia thành phố thành vài khu độc lập. Các vùng sinh thái, cảng biển hay du lịch vẫn có vai trò trong tổng thể, kể cả khi không phải trung tâm việc làm đa ngành.
Hồ sơ dự báo dân số thành phố vượt 27 triệu người vào năm 2050, nên bài toán đất đai, giao thông và dịch vụ không thể trì hoãn. Sau khi HĐND thông qua, quy hoạch còn phải được hoàn thiện để Chủ tịch UBND thành phố phê duyệt. Con số 100 năm vì thế nên được nhìn như tầm nhìn định hướng, không phải lời bảo đảm rằng mọi dự án đã có tiến độ hay nguồn lực thực hiện. Điều đáng theo dõi là quy hoạch có chuyển thành nhà ở phù hợp, việc làm tại chỗ, tiện ích dễ tiếp cận và giao thông công cộng đáng tin cậy hay không. Nếu những điều ấy đi cùng nhau, năm cực có thể giảm sức ép cho trung tâm; nếu không, đa cực sẽ chỉ là cấu trúc trên giấy.
