Tầm nhìn 100 năm bắt đầu từ một bài toán rất gần
Quy hoạch tổng thể TP.HCM là khung tổ chức không gian, dân cư, hạ tầng và các hoạt động kinh tế cho toàn thành phố, nhằm chuyển từ một lõi đô thị quá tải sang mạng lưới nhiều cực có liên kết. Ngày 30/10, HĐND TP.HCM khóa XI thông qua quy hoạch thời kỳ 2025-2050, với tầm nhìn 100 năm; hồ sơ sẽ được hoàn thiện và trình phê duyệt theo thẩm quyền. Đây không chỉ là bản đồ cho những thập niên sau. Với dân số TP.HCM dự báo khoảng 18 triệu người năm 2030, 20,5 triệu năm 2035, 23 triệu năm 2040, 25 triệu năm 2045 và hơn 27 triệu năm 2050, thành phố cần phân bố lại nơi ở, việc làm và dịch vụ thay vì tiếp tục dồn sức ép vào khu trung tâm. Quy hoạch bao phủ khoảng 6.772,59 km² và 168 đơn vị hành chính, đồng thời đặt thành phố trong quan hệ kết nối với các địa phương lân cận và không gian biển.
Áp lực tăng dân số đi cùng địa giới mở rộng và nhu cầu phối hợp vùng, khiến cách phát triển dựa chủ yếu vào đất đai, lao động và vốn khó đáp ứng mục tiêu dài hạn. Quy hoạch đặt trọng tâm chuyển sang năng suất, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và dịch vụ giá trị cao. Đây là hướng đi hợp lý, nhưng tầm nhìn chỉ có ý nghĩa khi được chuyển thành lựa chọn đầu tư và kết nối cụ thể.
Năm cực tạo một cấu trúc kinh tế, không phải năm đô thị tách rời
Năm cực động lực được thiết kế để mỗi khu vực đảm nhận một vai trò khác nhau, đồng thời bổ trợ cho toàn đô thị. Lõi trung tâm tiếp tục giữ chức năng tài chính quốc tế, quản trị, thương mại, dịch vụ, văn hóa và kinh tế sáng tạo. Phía Đông tập trung đổi mới sáng tạo, công nghệ cao, AI, bán dẫn, nghiên cứu và giáo dục đại học, gắn với Thủ Đức, Thuận An, Dĩ An, Tân Uyên và sân bay Long Thành. Phía Bắc hướng tới công nghiệp, chế tạo và logistics; phía Nam kết hợp cảng biển, thương mại tự do, logistics quốc tế và năng lượng; phía Tây phát triển đô thị, giáo dục, y tế và dịch vụ.
Điểm đáng chú ý không nằm ở số lượng cực, mà ở việc chúng có thể giảm cảnh mọi hoạt động đều phải hướng vào lõi cũ. Nếu việc làm, đào tạo và dịch vụ chuyên sâu hiện diện gần nơi người dân sinh sống, thành phố có cơ hội rút ngắn hành trình thường nhật và phân tán áp lực lên trung tâm. Nhưng phân công chức năng trên giấy chưa đủ: mỗi cực cần được tiếp cận bằng giao thông đáng tin cậy, nếu không, chúng sẽ thành những điểm phát triển rời rạc thay vì một mạng lưới.
Trung tâm vệ tinh và các tuyến kết nối là phép thử thực tế
Năm trung tâm vệ tinh gồm Côn Đảo, Long Hải - Hồ Tràm, Hóc Môn - Củ Chi, Bàu Bàng và Bắc Tân Uyên. Vai trò của chúng là mở rộng không gian phát triển và gắn các vùng với những chức năng phù hợp, thay vì xem mọi hoạt động đều cần tập trung tại khu lõi. Cùng với năm cực, quy hoạch đặt ra năm hệ liên kết chiến lược và 10 vùng quản trị phát triển; các vùng này là cơ chế điều phối liên ngành, liên địa bàn, không phải cấp hành chính trung gian. Nói cách khác, mạng lưới chỉ vận hành nếu liên kết giao thông, sản xuất, logistics và hạ tầng đô thị được triển khai đồng bộ.
Định hướng phát triển giao thông đa phương thức ưu tiên đường sắt đô thị, đường sắt liên vùng và giao thông công cộng khối lượng lớn, đồng thời kết nối cảng biển, sân bay, khu công nghiệp và trung tâm logistics. Với người dân, đây là phần quyết định liệu trung tâm vệ tinh có đem lại cơ hội gần nhà hay chỉ tạo thêm những chuyến đi xa. Quy hoạch cũng nêu phát triển nén theo định hướng giao thông công cộng tại các đầu mối, tái thiết khu vực kém hiệu quả và tổ chức không gian mặt đất, ngầm, trên cao. Những lựa chọn ấy có thể cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ, nhưng kết quả phụ thuộc vào tiến độ và chất lượng thực hiện.
Từ bản quy hoạch đến chất lượng sống
Quy hoạch được chia thành ba giai đoạn: 2026-2030, 2031-2040 và 2041-2050. UBND TP.HCM có trách nhiệm tiếp thu ý kiến, hoàn thiện hồ sơ, tổ chức phê duyệt, công bố và cung cấp thông tin quy hoạch; các cơ quan cũng dự kiến xác định dự án ưu tiên, mốc thực hiện, cơ chế giám sát và dùng công nghệ số để theo dõi tiến độ. Với người dân, những việc này quan trọng hơn các khẩu hiệu về siêu đô thị: quy hoạch có thể thay đổi cơ hội tiếp cận việc làm, trường học, bệnh viện và giao thông công cộng.
Mô hình đa cực là lựa chọn đúng hướng cho siêu đô thị TP.HCM, bởi tăng trưởng không thể mãi dựa vào một trung tâm duy nhất. Tuy nhiên, năm cực và năm trung tâm vệ tinh chỉ tạo nên một thành phố thống nhất khi mạng lưới kết nối được đầu tư trước hoặc song hành với phát triển đất đai. Thước đo cuối cùng không phải số khu vực được gọi tên trong quy hoạch, mà là thời gian đi lại, chất lượng dịch vụ và mức độ công bằng trong cơ hội sống. Tầm nhìn 100 năm vì thế cần được kiểm chứng bằng những cải thiện mà cư dân cảm nhận được ngay trong từng giai đoạn.
