Giọng hát lớn được rèn từ những năm tháng nhọc nhằn
Nữ nghệ sĩ opera Việt Nam là những người biến nền tảng thanh nhạc cổ điển, sức bền và năng lực diễn xuất thành tiếng hát có thể dẫn dắt khán giả qua một vai diễn trọn vẹn. Hành trình của họ thường bắt đầu từ lựa chọn cá nhân, nhưng chỉ thành hình nhờ học tập và lao động bền bỉ. Cố NSND Lê Dung, tên thật Đoàn Lê Dung, sinh năm 1951 tại Quảng Ninh, là một NSND giọng nữ cao có âm sắc sáng, vang và giàu nội lực. Tiếng hát của bà được ví như báu vật của âm nhạc Việt Nam; bà có thể thể hiện opera, nhạc cổ điển, ca khúc tiền chiến và cách mạng. Nhưng tài năng ấy không được nuôi dưỡng trong nhung lụa: ngoài giờ học, cô bé Lê Dung phụ mẹ làm ruộng, gánh rau ra chợ bán. Bà qua đời ngày 29/1/2001, ở tuổi 50, sau một cơn tai biến mạch máu não.
Bỏ ngành Y để chọn con đường ca hát
Năm 17 tuổi, Lê Dung gia nhập Đoàn Văn công Quân khu Tả Ngạn, bắt đầu ca hát chuyên nghiệp. Bà thi đỗ đại học ngành Y nhưng quyết định không theo học, chọn gắn bó với nghệ thuật—một bước ngoặt cho thấy niềm tin của bà vào con đường mình muốn đi. Những năm đầu, bà biểu diễn ở thao trường, hầm mỏ và các địa điểm phục vụ chiến sĩ; đó không phải sân khấu hào nhoáng mà là nơi giọng hát được thử thách trước công chúng. Sau khi chuyển về Đoàn Ca múa Tổng cục Chính trị năm 1976, bà học thanh nhạc bài bản tại Nhạc viện Hà Nội từ năm 1977, với những người thầy như NSND Trung Kiên, Nhà giáo Ưu tú Hồ Mộ La và NSND Thương Huyền. Năm 1982, bà tốt nghiệp thủ khoa; năm 1984 được phong Nghệ sĩ Ưu tú, rồi sang Nhạc viện Tchaikovsky học cao học thanh nhạc năm 1986. Trở về nước năm 1990, bà làm nghệ sĩ solo của Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam và giảng dạy; năm 1993, ở tuổi 42, bà được phong Nghệ sĩ Nhân dân.
Từ bản Mường đến những nốt cao trên sân khấu opera
Với NSƯT Hà Phạm Thăng Long, opera là hành trình đi xa nhưng không rời cội nguồn. Lớn lên bên sông Bứa, ở Thanh Sơn, Phú Thọ, nữ nghệ sĩ người Mường được nuôi dưỡng tình yêu âm nhạc trong gia đình; cha chị, vốn là giáo viên dạy văn, từng theo học âm nhạc và là người thầy đầu tiên khơi gợi đam mê cho con. Tuổi thơ băng sông, leo núi hái măng và lấy củi cũng rèn sức bền—một phẩm chất hữu ích cho những trường đoạn dài của opera. Năm 2004, chị là nữ ca sĩ Việt Nam đầu tiên chính thức dự cuộc thi Paul Robeson Vocal Competition lần thứ 11 tại Mỹ. Chị đảm nhận nhiều vai opera, biểu diễn cùng nghệ sĩ quốc tế và Dàn nhạc Giao hưởng Quốc gia Việt Nam. Vai chính trong bản dựng Cô Sao năm 2012 tạo dấu ấn rõ nét, đặc biệt với nốt Si5 vang và mạnh; năm 2016, chị được phong Nghệ sĩ Ưu tú. Đó là thành quả của một hành trình sự nghiệp âm nhạc vừa có dấu mốc, vừa có nhiều năm rèn nghề lặng lẽ.
Kỹ thuật, nội lực và trách nhiệm truyền nghề
Opera không thưởng cho tài năng nếu tài năng không được bồi đắp. Người hát phải làm chủ kỹ thuật thanh nhạc, ngôn ngữ tác phẩm, diễn xuất và sức bền để đi trọn vai; hơi thở phải đủ vững cho những trường đoạn dài, còn nội lực phải giúp nghệ sĩ giữ được cảm xúc dưới áp lực sân khấu. Đây là yêu cầu khắt khe với mọi ca sĩ opera, và càng đáng kể khi con đường ấy không bảo đảm thu nhập ổn định hay sự ghi nhận rộng rãi. Vì vậy, giá trị của các nhạc cổ điển nữ ca sĩ không chỉ nằm ở những màn trình diễn được nhớ đến. Sau nhiều năm biểu diễn, Hà Phạm Thăng Long hiện giảng dạy tại Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, tiếp tục đồng hành với các giọng hát trẻ. Lê Dung cũng dành tâm huyết cho đào tạo và góp phần đưa âm nhạc cổ điển đến gần công chúng hơn. Hai con đường khác nhau cùng khẳng định một điều: đam mê mở lối, nhưng kỷ luật, sức bền và sự truyền nghề mới giữ cho tiếng hát còn vang.
