Chuyển đổi năng lượng Đông Nam Á: cú sốc buộc phải tăng tốc
Chuyển đổi năng lượng Đông Nam Á là quá trình tái cấu trúc hệ thống cung ứng năng lượng của khu vực, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, mở rộng năng lượng tái tạo khu vực, điện khí hóa và lưới điện xanh, đồng thời vẫn phải đáp ứng nhu cầu tăng nhanh, giữ giá phù hợp và bảo đảm an ninh năng lượng dài hạn. Đây không còn là lựa chọn mang tính môi trường mà là yêu cầu sinh tử trong bối cảnh khu vực chịu tác động trực tiếp từ các cú sốc năng lượng toàn cầu. Cuộc khủng hoảng liên quan đến Iran đã làm bộc lộ sự mong manh của khu vực vốn phụ thuộc lớn vào dầu và khí nhập khẩu từ Trung Đông, thúc đẩy các chính phủ chuyển trọng tâm khỏi nhiên liệu hóa thạch sang các giải pháp bền vững hơn. Câu hỏi giờ đây không phải có chuyển đổi hay không, mà là liệu Đông Nam Á có đủ lưới điện và nguồn lực tài chính để chuyển đổi kịp thời hay không.
Khi cú sốc năng lượng biến thành chất xúc tác chính sách
Điểm đáng chú ý nhất của giai đoạn này là tốc độ phản ứng chính sách. Sáu nền kinh tế lớn gồm Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam đã đưa ra 37 kế hoạch về năng lượng tái tạo và điện khí hóa kể từ khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công vào Iran ngày 28 tháng 2, cao hơn số kế hoạch liên quan đến nhiên liệu hóa thạch. Đây là một sự đảo chiều có chủ ý: chính phủ trong khu vực nhìn rõ rủi ro an ninh năng lượng và hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu nếu tiếp tục mô hình cũ. Theo đánh giá, cuộc khủng hoảng Iran đang trở thành “chất xúc tác” chuyển trọng tâm thảo luận từ giảm phát thải carbon đơn thuần sang an ninh nguồn cung, khả năng chi trả và sức chống chịu của hệ thống. Quan trọng hơn, các chính sách về năng lượng tái tạo khu vực có thời gian thực hiện từ ba năm trở lên đã vượt xa số chính sách về nhiên liệu hóa thạch, cho thấy đây là định hướng dài hạn chứ không phải phản ứng ngắn hạn.
Lưới điện xanh: điểm nghẽn kỹ thuật có thể kìm hãm chuyển đổi
Dù chính sách đang đi trước, hạ tầng lưới điện lại tụt phía sau và trở thành rào cản nguy hiểm. Nhu cầu điện tại Đông Nam Á tăng nhanh hơn nhiều so với tổng nhu cầu năng lượng, trong khi đầu tư vào lưới truyền tải, phân phối, lưu trữ và nguồn mới chưa theo kịp. Khi năng lượng mặt trời, gió và các nguồn phân tán được nối lưới với tốc độ cao, hệ thống cũ vốn thiết kế cho các nhà máy nhiệt điện tập trung sẽ lúng túng, dễ quá tải và mất ổn định. Không ít chuyên gia cảnh báo cải cách lưới điện và hệ thống vận hành là trở ngại lớn nhất đối với chuyển đổi năng lượng Đông Nam Á, sau đó mới đến vấn đề tài chính. Muốn lưới điện xanh thực sự là xương sống của chuyển đổi, các chính phủ phải dám chấp nhận một làn sóng đầu tư mới vào truyền tải xuyên biên giới, số hóa vận hành và các hệ thống pin lưu trữ để san bằng biến động nguồn tái tạo ngày và đêm.
Bài toán tiền bạc và yêu cầu kép: vừa đủ điện, vừa giảm phát thải
Không có chuyển đổi năng lượng Đông Nam Á nào rẻ tiền. Vấn đề là khu vực phải giải quyết đồng thời hai yêu cầu: đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng và giảm phát thải, mà vẫn giữ nguồn cung ổn định với mức giá phù hợp cho người dân và doanh nghiệp. Khi nhiều nền kinh tế còn phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu từ Trung Đông, bất kỳ gián đoạn nào trên các tuyến vận chuyển đều gây áp lực lên tài khóa và dự trữ ngoại hối, làm lộ rõ nhu cầu tăng cường năng lực tài chính để chống chịu cú sốc. Các khoản đầu tư cần thiết cho lưới điện, lưu trữ và nguồn tái tạo quy mô lớn cạnh tranh trực tiếp với những ưu tiên phát triển khác trong ngân sách, khiến chính phủ dễ bị cám dỗ quay lại trợ cấp nhiên liệu hóa thạch như giải pháp ngắn hạn. Nếu không xây dựng được cơ chế tài chính thông minh, huy động vốn tư nhân và khu vực, mục tiêu giảm phát thải carbon sẽ luôn bị lùi bước trước sức ép giá điện và xăng dầu.
Việt Nam nổi lên như người dẫn dắt mới – nhưng con đường vẫn gập ghềnh
Trong bức tranh chuyển đổi năng lượng Đông Nam Á, Việt Nam đang nổi lên như một trong những quốc gia đi đầu dù phải đối mặt với vô số thách thức. Việc vận hành hệ thống pin lưu trữ năng lượng quy mô lớn đầu tiên kết nối lưới, công suất 50 MW với khả năng lưu trữ 100 MWh, cho thấy quyết tâm xử lý điểm nghẽn ổn định nguồn tái tạo suốt ngày đêm. Cùng với đó, các quy định về mua bán điện trực tiếp cho phép trung tâm dữ liệu và trạm sạc xe điện mua điện thẳng từ nhà sản xuất năng lượng tái tạo, biến thị trường điện thành không gian cạnh tranh thay vì chỉ là độc quyền bán buôn. Sự xuất hiện của các hãng xe điện trong nước, với đội taxi điện lăn bánh trên đường phố, giúp điện khí hóa giao thông trở nên hữu hình thay vì chỉ là khẩu hiệu. Nhưng để thực sự dẫn dắt khu vực, Việt Nam phải chứng minh rằng vừa có thể tăng trưởng nhanh, vừa giảm phát thải carbon, lại vừa giữ giá năng lượng trong tầm chi trả – một bài toán mà cả châu Á đang cùng vật lộn.
