Siêu El Niño: cú sốc khí hậu buộc Đông Nam Á phải hành động khẩn cấp
El Niño Đông Nam Á là hiện tượng nóng lên bất thường của nhiệt độ mặt nước biển ở vùng trung tâm xích đạo Thái Bình Dương, làm suy yếu gió mùa, gây khô hạn, nắng nóng, xáo trộn mưa bão và đe dọa an ninh nước, lương thực, năng lượng của cả khu vực trong nhiều năm liên tiếp.
Điểm mấu chốt lúc này không phải là El Niño có đến hay không, mà là khu vực có kịp thích nghi với một “siêu El Niño” kéo dài hay vẫn lặp lại kịch bản bị động, thiệt hại nặng rồi mới rút kinh nghiệm. Nhiệt độ mặt nước biển khu vực NINO3.4 đang cao hơn trung bình khoảng 2°C, báo hiệu cường độ bất thường của hệ thống khí hậu này. Cơ quan khí hậu Mỹ nhận định xác suất El Niño siêu mạnh trong giai đoạn tháng 10-12 lên tới 98%, với 75% khả năng trở thành đợt nghiêm trọng nhất kể từ năm 1950. Nói cách khác, đây không phải đợt thời tiết “khó chịu” theo mùa, mà là một cú sốc cấu trúc đối với mọi hệ thống sản xuất và hạ tầng. Nếu Đông Nam Á không coi đây là tình huống khẩn cấp cấp độ khu vực, nguy cơ khủng hoảng lương thực và năng lượng sẽ không chỉ là cảnh báo trên giấy.
Hạn – lũ cùng lúc: vì sao siêu El Niño là mối đe dọa kép
El Niño đang phát triển trên Thái Bình Dương và làm tình trạng khô hạn ở Đông Nam Á nặng hơn, đồng thời làm suy yếu gió mùa, kéo theo những chuỗi hiệu ứng khó đoán. Nhiệt độ đại dương ấm lên bất thường trong bối cảnh khí hậu do con người làm thay đổi khiến hiện tượng này nhiều khả năng mạnh lên nhanh chóng, đạt mức rất mạnh vào cuối năm và có thể kéo dài sang năm 2027.
Siêu El Niño không chỉ đồng nghĩa với ít mưa và ít bão. Ngay trong các năm El Niño mạnh, vẫn có thể xảy ra mưa cực đoan, lũ quét, sạt lở đất và bão có diễn biến phức tạp. Hiện tượng này được dự báo làm gia tăng nguy cơ hạn hán, cháy rừng, đồng thời cả mưa lớn, lũ lụt, bão mạnh. Đó là mối đe dọa kép: hệ thống thủy lợi, hồ chứa vốn được thiết kế cho một kiểu khí hậu tương đối ổn định nay phải chịu đồng thời nguy cơ cạn nước kéo dài và những đợt mưa dồn dập ngắn ngày. Nếu không điều chỉnh quy trình vận hành, chúng ta hoặc sẽ mất nước vào mùa khô, hoặc sẽ bị ngập lụt vào mùa mưa, trong khi cả hai đều làm đứt gãy sản xuất và sinh kế.
Việt Nam ở tuyến đầu: ứng phó hạn hán nhưng không được lơ là bão, lũ
Việt Nam đang điển hình cho thế tiến thoái lưỡng nan của Đông Nam Á: vừa phải ứng phó hạn hán kéo dài, vừa không được chủ quan với bão và mưa cực đoan. El Niño thường làm tăng nắng nóng, khô hạn, thiếu nước, nhất là trong mùa khô, đồng thời làm thay đổi phân bố mưa và hoạt động bão, áp thấp nhiệt đới. Dự báo cho thấy số lượng bão, áp thấp trên Biển Đông và ảnh hưởng đến đất liền có thể thấp hơn trung bình nhiều năm, nhưng “ít bão không có nghĩa là không có bão mạnh”.
Đáng lo hơn, lượng mưa từ nay đến cuối năm được dự báo thiếu hụt 20-40% trên cả nước, tập trung ở Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ; mùa mưa kết thúc sớm cộng với nhiệt độ cao khiến nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trong mùa khô 2027 ở mức rất cao. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng ứng phó hạn hán và bảo vệ nguồn nước không thể chỉ là vài chiến dịch ngắn hạn. Việt Nam buộc phải xây dựng kịch bản kép: vừa chống hạn và xâm nhập mặn, vừa chuẩn bị cho lũ quét, sạt lở bất thường ở miền núi. Nếu không định hướng lại quy hoạch hồ chứa, hệ thống thủy điện – vốn chiếm khoảng 30% sản lượng năng lượng – sẽ tiếp tục bị động, dẫn tới thiếu điện lan sang sản xuất công nghiệp và chuỗi cung ứng khu vực.
Đông Nam Á siết chặt quản lý nước, tái thiết nông nghiệp trước nguy cơ khủng hoảng lương thực
Các chính phủ Đông Nam Á cuối cùng cũng coi El Niño Đông Nam Á là bài toán an ninh quốc gia chứ không chỉ là câu chuyện khí tượng. El Niño siêu mạnh có thể làm trầm trọng thêm hạn hán, ảnh hưởng sản xuất nông nghiệp và nguồn cung thực phẩm, kéo theo nguy cơ khủng hoảng lương thực sâu rộng. Chương trình Lương thực Thế giới cảnh báo khoảng 50 triệu người có thể rơi vào tình trạng đói nghiêm trọng do El Niño. Một số dự báo cho thấy sản lượng lúa khu vực có thể giảm khoảng 8-10% – mức giảm đủ để làm rung chuyển các thị trường gạo và đẩy giá lương thực tăng vọt.
Để tránh kịch bản này, nhiều nước đang đồng loạt ứng phó hạn hán: quản lý hồ chứa, cải thiện thủy lợi, phân phối máy bơm nước, khuyến khích trồng cây chịu hạn và tăng cường phòng cháy rừng. Tại hơn 350 huyện dễ tổn thương, chính quyền địa phương được yêu cầu tăng cường công trình trữ nước, thu gom nước mưa, vận động nông dân chuyển sang giống cây ngắn ngày, tiêu thụ ít nước như kê và các loại đậu. Đây là bước đi đúng hướng, nhưng vẫn còn quá chậm nếu so với tốc độ thay đổi của khí hậu. Khi một trường mầm non ở Kuala Lumpur ghi nhận tiền điện tăng tới 50% vì phải bật máy lạnh nhiều hơn, người dân đã cảm nhận rất trực tiếp cái giá phải trả nếu nhà nước không bảo vệ nguồn nước và lưới điện kịp thời.
Từ Sri Lanka đến Hàn Quốc: bản đồ mới cho an ninh nước và cảnh báo sớm
Không chỉ Đông Nam Á, một loạt quốc gia châu Á khác cũng buộc phải vẽ lại bản đồ an ninh nước và hệ thống cảnh báo sớm. Sri Lanka đang trải qua một trong những đợt hạn hán tồi tệ nhất trong khoảng một thập niên, cơ quan quản lý thiên tai phải chuẩn bị cho kịch bản nguồn nước ngọt tiếp tục cạn kiệt, thậm chí xem xét tăng cường xử lý nước biển dù năng lực khử mặn còn hạn chế. Đây là lời nhắc rằng bảo vệ nguồn nước không thể chỉ dựa vào mưa, mà cần đa dạng hóa hạ tầng cấp nước, từ hồ chứa đến công nghệ khử mặn.
Ở phía Bắc, Trung Quốc triển khai chiến dịch 100 ngày ứng phó thời tiết cực đoan, bảo vệ mùa màng trước hạn hán và mưa lớn, đồng thời nâng cấp hệ thống giám sát, cảnh báo sớm và xây dựng bản đồ rủi ro khí hậu để xác định khu vực dễ tổn thương trước lũ lụt và nắng nóng. Hàn Quốc thì cải tổ hệ thống cảnh báo nắng nóng, với cấp cao nhất có thể dẫn tới khuyến cáo dừng các công việc ngoài trời không cấp thiết khi nhiệt độ cảm nhận đạt 38°C, kèm theo cảnh báo gửi trực tiếp tới điện thoại người dân. Trong bối cảnh siêu El Niño được dự báo duy trì cường độ cao ít nhất đến quý I-2027, đây không chỉ là những “sáng kiến” đơn lẻ, mà là phác thảo cho một mô hình quản lý rủi ro khí hậu mới, nơi cảnh báo sớm và ưu tiên an ninh nước, lương thực, điện năng trở thành trung tâm.
Kết luận: siêu El Niño là bài kiểm tra năng lực quản trị, không chỉ là thiên tai
El Niño Đông Nam Á lần này không phải một cú “trở trời” rồi sẽ qua, mà là bài kiểm tra thẳng thắn năng lực quản trị rủi ro khí hậu của cả khu vực. Khi xác suất siêu El Niño trong giai đoạn 10-12 lên tới 98% và khả năng kéo dài đến năm 2027 rất cao, mọi sự chần chừ trong nâng cấp hạ tầng nước, tái thiết nông nghiệp, củng cố hệ thống điện hay xây dựng cảnh báo sớm đều sẽ được trả bằng giá lương thực tăng, hóa đơn điện nặng hơn và những đợt thiếu nước kéo dài.
Các chuyên gia đã kêu gọi hành động sớm cho ít nhất hai năm tới để ngăn tác động dây chuyền. Thực tế, lựa chọn của các chính phủ Đông Nam Á khá rõ: hoặc coi El Niño là ngoại lệ hiếm gặp rồi tiếp tục “vá” từng đợt, hoặc chấp nhận đây là trạng thái mới của khí hậu và đầu tư nghiêm túc vào ứng phó hạn hán, bảo vệ nguồn nước, củng cố hệ thống lương thực – năng lượng. Trong kịch bản thứ hai, “khủng hoảng lương thực” không còn là cụm từ gây sốc trên báo chí, mà trở thành mục tiêu phải tránh bằng mọi giá trong chiến lược phát triển. Và đó là lựa chọn duy nhất hợp lý nếu các chính phủ muốn người dân tin rằng tương lai không bị treo lơ lửng trên một chuỗi El Niño ngày càng khắc nghiệt.
