Khi năm học mới mở ra, dịch bệnh cũng bước vào lớp học
Phòng bệnh khi trở lại trường là việc xây dựng một “lá chắn” chủ động bằng vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường, tiêm chủng và phát hiện sớm, nhằm giảm nguy cơ tay chân miệng, sốt xuất huyết và cúm mùa tấn công trẻ trong giai đoạn đầu năm học, khi tiếp xúc gần và sinh hoạt tập thể tăng vọt. Theo hệ thống giám sát bệnh truyền nhiễm, 8 tháng đầu năm 2026 cả nước ghi nhận gần 100.000 ca tay chân miệng, tăng hơn 2,5 lần so với cùng kỳ năm trước. Đây không phải con số để cha mẹ đọc rồi bỏ qua. Bệnh tập trung chủ yếu ở trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt đang theo học nhà trẻ, mẫu giáo, chiếm tới 87,3% tổng số ca. Thời điểm tháng 9–10, khi trẻ bắt đầu năm học mới, cũng là lúc tay chân miệng, sốt xuất huyết và các bệnh đường hô hấp có xu hướng tăng mạnh trong môi trường lớp học kín, đông người. Nếu phụ huynh vẫn xem ho, sốt, vài nốt bóng nước là “bệnh vặt”, thì chính chúng ta đang góp phần để dịch bệnh đi thẳng vào trường của con.
Tay chân miệng: Đừng để vài nốt phỏng đánh lừa bạn
Phòng tay chân miệng trẻ không phải chuyện rửa tay qua loa cho xong; đó là cả một hệ thống thói quen bắt đầu từ người lớn. Các bác sĩ ghi nhận tại một bệnh viện nhi lớn ở Hà Nội, số trẻ đến khám, nhập viện do tay chân miệng tăng rõ rệt, chủ yếu là trẻ dưới 5 tuổi, nhiều nhất dưới 3 tuổi. Một bé trai 15 tháng nhập viện với sốt, loét miệng, phỏng nước ở lòng bàn tay, bàn chân, sau đó giật mình nhiều, ngủ không yên. Một bé gái 23 tháng sốt cao liên tục, ăn uống kém, tổn thương miệng nhiều, xuất hiện giật mình, phải theo dõi biến chứng thần kinh. Phần lớn trẻ mắc mức độ nhẹ, nhưng một số ca chuyển nặng rất nhanh với sốt cao khó hạ, giật mình, run tay chân, đi loạng choạng, thở bất thường, rối loạn ý thức. Điều đáng lo là nhiều phụ huynh chỉ nhìn số lượng nốt phỏng mà đánh giá nhẹ, trong khi độ nặng của bệnh không phụ thuộc số nốt. Theo hệ thống giám sát, trong 8 tháng đầu năm 2026, Việt Nam ghi nhận gần 100.000 trường hợp tay chân miệng; nếu vẫn rửa tay cho trẻ “cho có”, cho con đi học lại khi chưa hồi phục, hoặc tự mua thuốc khi trẻ sốt, ho thì chúng ta đang nuôi dưỡng những con số đó.
Chiến lược phòng tay chân miệng trẻ phải bắt đầu từ “3 sạch”: ăn sạch, ở sạch, tay sạch. Tại nhiều trường mầm non, giáo viên đã hướng dẫn trẻ rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi vệ sinh và vui chơi, đồng thời tăng cường vệ sinh, khử khuẩn phòng học, đồ chơi, bề mặt tiếp xúc. Cha mẹ cần tiếp nối phần việc này tại nhà: rửa tay bằng xà phòng cho cả trẻ và người chăm sóc trước khi cho ăn, sau khi thay tã, vệ sinh, và khi vừa từ ngoài về; vệ sinh đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn – những nơi virus có thể tồn tại. Đừng kiêng tắm khi trẻ mắc tay chân miệng; tắm nhẹ nhàng bằng nước sạch, tránh chà xát, làm vỡ nốt phỏng giúp da sạch và hạn chế bội nhiễm. Một điểm bị bỏ qua là người lớn có thể nhiễm virus mà không biểu hiện bệnh nhưng vẫn mang mầm bệnh về nhà; vì vậy, phòng bệnh cho con bắt đầu từ đôi tay và ý thức của bố mẹ. Năm 2026, vaccine phòng bệnh tay chân miệng do EV71 đã được cấp phép cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi, đây là lựa chọn nên được phụ huynh chủ động tìm hiểu và trao đổi với bác sĩ.
Sốt xuất huyết trẻ em: Muỗi chỉ cần một vũng nước cha mẹ bỏ quên
Sốt xuất huyết trẻ em là lời nhắc rằng chỉ một vài vũng nước đọng quanh nhà cũng đủ để muỗi vằn sinh sôi và mang virus đến với con bạn. Tại một tỉnh Tây Nguyên, chỉ trong tuần từ 28.8 đến 3.9 đã ghi nhận 521 ca sốt xuất huyết, nâng tổng số ổ dịch lên 252, trong đó 88 ổ đang hoạt động. Điều này cho thấy dịch không còn là câu chuyện xa lạ ở đâu đó trên bản tin, mà hiện diện ngay trong các khu dân cư đông đúc. Trẻ dưới 5 tuổi là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, nhiều trường hợp nhập viện trong tình trạng co giật, sốt cao kéo dài. Trong khi ở tay chân miệng, mẹ lo bóng nước, thì với sốt xuất huyết, thứ đáng sợ lại là muỗi vằn phát triển mạnh trong các vật chứa nước đọng quanh nhà, trường, công viên. Thời điểm đầu năm học, lịch học dày đặc khiến phụ huynh dễ bỏ qua việc kiểm tra góc sân, ban công, chậu cây; nhưng muỗi không bỏ qua bất cứ nơi nào có nước. Nếu chúng ta không chủ động diệt lăng quăng, bịt kín các điểm nước đọng, trẻ sẽ trả giá bằng những cơn sốt không dễ hạ.
Phòng sốt xuất huyết trẻ em là bài kiểm tra hàng tuần cho cả gia đình: nhà có còn nước đọng không, trường con có còn chậu bỏ không, máng nước, thùng rác hở không. Muỗi vằn truyền bệnh phát triển mạnh trong các vật chứa nước đọng, vì vậy, phụ huynh cần cùng con làm “chiến dịch vét nước”: lật úp các dụng cụ chứa nước không dùng, vệ sinh máng nước, thay nước bình hoa thường xuyên, kiểm tra sân thượng, ban công sau mưa. Trẻ nên mặc quần áo dài tay khi chơi ở nơi nhiều cây cối, dùng màn khi ngủ cả ngày lẫn đêm. Tại các khu chung cư, ban quản lý và phụ huynh phải yêu cầu phun hóa chất diệt muỗi định kỳ, đồng thời báo ngay cho y tế địa phương khi có ổ bệnh, tránh tâm lý “nhà mình không sao đâu”. Nhiều phụ huynh có thói quen tự mua thuốc hạ sốt, kháng sinh khi trẻ sốt, ho, điều này có thể làm chậm chẩn đoán sốt xuất huyết và các bệnh nguy hiểm khác. Khi trẻ sốt cao 39–40 độ kéo dài từ 2–3 ngày, cần đưa đi khám ngay, không đợi thêm.
Cúm mùa và bệnh đường hô hấp: Đừng đưa con vào “tâm bão giọt bắn”
Cúm mùa phòng ngừa cho trẻ không chỉ là câu chuyện tiêm vaccine; đó còn là việc cha mẹ hạn chế đưa con vào những nơi mà giọt bắn dày đặc hơn cả kiến thức trên bảng. Cúm và các bệnh đường hô hấp lây nhanh qua giọt bắn trong môi trường kín, đông người; đầu năm học, lớp học mới, bạn mới, hoạt động ngoại khóa, tất cả tạo ra một “tâm bão giọt bắn” nếu chúng ta coi ho, sổ mũi là bình thường. Trong giai đoạn giao mùa, nguy cơ lây nhiễm bệnh đường hô hấp tăng rõ rệt. Người lớn có triệu chứng hô hấp nên hạn chế tiếp xúc gần với trẻ, nhưng thực tế, nhiều cha mẹ vẫn ôm hôn con khi đang ho, sốt, rồi ngạc nhiên vì cả nhà lần lượt mắc cúm. Phòng cúm mùa cho trẻ là quyết định mang tính cộng đồng: nếu bạn cho con đi học khi đang bệnh, bạn đặt cả lớp vào nguy cơ; nếu bạn giữ con ở nhà, bạn đang đóng góp một ngày bình yên cho lớp. Trong bối cảnh nhiều bệnh truyền nhiễm cùng xuất hiện, nguy cơ “dịch chồng dịch” đã được các chuyên gia cảnh báo; vì thế, coi nhẹ cúm mùa chính là mở thêm một cánh cửa cho dịch.
Các bước cúm mùa phòng ngừa cho trẻ nên trở thành thói quen gia đình: dạy trẻ che miệng khi ho bằng khuỷu tay, dùng khăn giấy một lần, bỏ ngay sau dùng; rửa tay bằng xà phòng sau khi ho, xì mũi; tránh chạm tay lên mắt, mũi, miệng. Cha mẹ cần hạn chế đưa trẻ đến nơi đông người, không để trẻ tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh đường hô hấp. Nếu người lớn trong nhà có triệu chứng ho, sốt, nên đeo khẩu trang khi chăm sóc trẻ, giữ khoảng cách và tăng cường thông gió trong nhà. Tại trường, giáo viên phải nhắc trẻ đeo khẩu trang khi có triệu chứng nhẹ, tách riêng tạm thời các em đang ho, sốt để phụ huynh đón về. Việc tự mua thuốc điều trị ho, sốt cho trẻ không chỉ khiến chẩn đoán chậm lại, mà còn dễ bỏ sót những diễn biến xấu. Cha mẹ cần theo dõi các biểu hiện bất thường về hô hấp và đưa trẻ đến cơ sở y tế khi bệnh tiến triển, thay vì cố “giải quyết” tại nhà.
Dấu hiệu cảnh báo sớm: Khi nào phải đưa trẻ đi khám ngay?
Điều nguy hiểm không phải là việc trẻ mắc bệnh, mà là cha mẹ bỏ lỡ “thời điểm vàng” để đưa con đi khám. Với tay chân miệng, nhiều phụ huynh đợi đến khi nốt phỏng lan khắp người mới lo lắng, trong khi mức độ nặng không phụ thuộc số lượng nốt. Các bác sĩ khuyến cáo: nếu trẻ sốt cao khó hạ hoặc sốt kéo dài, giật mình nhiều, run tay chân, quấy khóc bất thường, nôn nhiều, đi đứng không vững, thở bất thường, mệt lả hoặc rối loạn ý thức, phải đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Những biểu hiện như nôn nhiều, lừ đừ, giật mình chới với, run tay chân hoặc co giật là dấu hiệu cảnh báo bệnh chuyển nặng và cần xử trí khẩn cấp. Ngay cả khi mới xuất hiện bóng nước ở tay, chân hoặc tổn thương niêm mạc miệng, phụ huynh cũng nên chủ động đưa trẻ đi khám thay vì chờ xem “có nặng thêm không”. Các trường học cần tăng cường truyền thông cho giáo viên, nhân viên nuôi dưỡng, phụ huynh về dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh, cách phòng bệnh và xử trí khi phát hiện trẻ có triệu chứng; nếu nhà trường im lặng, phụ huynh cần lên tiếng yêu cầu được cung cấp thông tin.
Ở góc độ hệ thống, mật độ dân số cao, lượng trẻ mầm non và học sinh đến trường đông cùng với sự di chuyển của dân nhập cư khiến các đô thị lớn trở thành điểm nóng khó kiểm soát dịch bệnh. Ngành y tế tại nhiều địa phương đang tăng cường giám sát cộng đồng, cơ sở khám chữa bệnh, trường học, nhà trẻ, mẫu giáo, yêu cầu phát hiện sớm ca bệnh, điều tra dịch tễ và xử lý trong 24–48 giờ. Tuy nhiên, tốc độ phản ứng của hệ thống y tế phụ thuộc nhiều vào độ chủ động của phụ huynh: báo ngay cho giáo viên khi con bệnh, không cho trẻ trở lại trường quá sớm, tuân thủ hướng dẫn cách ly và theo dõi tại nhà. Theo một bác sĩ chuyên khoa nhi, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay nếu sốt cao 39–40 độ kéo dài từ 2–3 ngày. Kết luận rõ ràng: năm học mới chỉ thực sự “mới” khi chúng ta thay đổi cách nhìn về bệnh, coi phòng bệnh và phát hiện sớm là nhiệm vụ hàng ngày, không phải việc làm khi có dịch bùng lên.
