Nghịch lý AI: Sử dụng nhiều nhưng tự tin ít, và hậu quả cho lương
Nghịch lý AI trên thị trường lao động hiện nay là tình trạng người lao động sử dụng công nghệ một cách rộng rãi trong công việc nhưng lại thiếu tự tin vào khả năng duy trì, cập nhật và nâng cao kỹ năng AI cần thiết để theo kịp tốc độ biến đổi của công nghệ và yêu cầu mới từ doanh nghiệp, khiến khoảng cách lương nhân viên và cơ hội thăng tiến ngày càng bị kéo giãn theo mức độ thành thạo phần mềm văn phòng và năng lực số thực tế. Theo một khảo sát với gần 5.000 chuyên gia ở 10 thị trường châu Á, 98% chuyên gia Việt Nam đã dùng AI trong công việc, mức cao nhất trong khu vực. "83% tin AI sẽ tác động tích cực đến cơ hội nghề nghiệp, nhưng chỉ 55% tự tin có thể duy trì và cập nhật kỹ năng AI". Khoảng chênh giữa dùng AI hàng ngày và tự tin sử dụng AI cho thấy chúng ta đang bước vào một thời kỳ mà kỹ năng không còn là câu chuyện phụ, mà là đường ranh rõ ràng giữa nhóm hưởng lợi từ chuyển đổi số và nhóm dễ bị bỏ lại phía sau.
Từ lý thuyết đến lương: phần mềm quyết định thu nhập hơn bằng cấp
Nếu muốn nhìn thấy rõ khoảng cách lương nhân viên do kỹ năng số tạo ra, ngành kế toán là một ví dụ thẳng thắn. Khảo sát mức lương và dữ liệu từ hàng nghìn tin tuyển dụng cho thấy một kế toán viên mới ra trường, chưa thành thạo phần mềm, thường được chào mức khởi điểm khoảng 7-9 triệu đồng mỗi tháng. Trong khi đó, ứng viên có cùng kinh nghiệm nhưng thành thạo MISA hoặc Fast Accounting lại có thể vào thẳng nhóm 10-15 triệu đồng ngay ở vị trí kế toán tổng hợp. Khoảng cách tiếp tục mở rộng ở những vị trí có thêm nhiệm vụ thuế hoặc vận hành hệ thống ERP như SAP, nơi mức lương thương lượng thường bắt đầu từ 15 triệu đồng trở lên với người thạo phần mềm. Thực tế này cho thấy phần mềm văn phòng thành thạo – từ MISA, Fast đến SAP – không còn là điểm cộng "cho đẹp CV" mà là điều kiện cần để bước vào vùng lương khá, trong khi người chỉ nắm lý thuyết kế toán nhưng thiếu kỹ năng số đang bị định vị vào dải thu nhập thấp hơn.
Doanh nghiệp coi kỹ năng AI là lợi thế cạnh tranh, nhân viên chịu áp lực
Sự thay đổi trong kỳ vọng của doanh nghiệp đang biến kỹ năng AI cần thiết thành một dạng "cửa ngõ" mới của thị trường lao động. Khảo sát lương gần đây cho biết 78% doanh nghiệp dự đoán có tới một nửa lực lượng lao động của họ sẽ cần được đào tạo lại kỹ năng vì tiến bộ trí tuệ nhân tạo. Ở chiều tuyển dụng, 91% lãnh đạo doanh nghiệp được hỏi đang cân nhắc tuyển các vị trí chuyên biệt về AI, cao hơn 13 điểm phần trăm so với mức trung bình toàn cầu. Trên phạm vi rộng hơn, 66% lãnh đạo nói họ sẽ không tuyển ứng viên thiếu kỹ năng AI. Khi kỹ năng AI được xem như lợi thế cạnh tranh của tổ chức, áp lực tự học và nâng cao kỹ năng số dồn xuống từng nhân viên: ai biết sử dụng AI để phân tích dữ liệu, sáng tạo nội dung, nghiên cứu và hỗ trợ quyết định thì được coi là "nhân sự chiến lược", còn ai chỉ coi AI là trò thử cho vui thì dễ bị nhìn như chi phí đào tạo. Khoảng cách không nằm ở việc có dùng AI hay không, mà ở việc biết dùng AI đúng chỗ, đúng cách và gắn với kết quả công việc.
Tương lai việc làm: kỹ năng số là bộ lọc mới của thị trường
Dữ liệu toàn cầu cho thấy cuộc chơi việc làm sắp được sắp xếp lại quanh kỹ năng AI và kỹ năng số nói chung. Báo cáo về tương lai việc làm dự báo đến năm 2030 sẽ tạo ra 170 triệu việc làm mới, đồng thời khoảng 92 triệu việc làm có thể bị thay thế, tức là tăng ròng 78 triệu việc làm. Cùng lúc, khoảng 39% kỹ năng cốt lõi trên thị trường lao động sẽ thay đổi. Tại Việt Nam, nghiên cứu khác chỉ ra khoảng 20,8% việc làm – tương đương khoảng 11,5 triệu lao động – đang thực hiện những nhiệm vụ có thể chịu tác động của AI tạo sinh. "Chịu tác động" ở đây phần lớn không phải mất việc, mà là công việc bị thiết kế lại: nhiệm vụ lặp lại chuyển sang cho máy, còn con người được kỳ vọng tập trung vào tư duy sáng tạo, tư duy phân tích, khả năng thích ứng và giải quyết vấn đề. Điều này đặt ra yêu cầu nâng cao kỹ năng số cho cả người đi làm lẫn người đang học: từ hiểu giới hạn của công cụ, kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cho tới biết kết hợp AI với chuyên môn để tạo ra giá trị mà máy không tự có.
Chiến lược thoát bẫy kỹ năng: học AI như học Excel ngày xưa
Điểm chung của ngành kế toán và nhiều ngành văn phòng khác là chuyển đổi số đang biến "biết phần mềm" từ lợi thế thành điều kiện tối thiểu để được xem xét hồ sơ, tương tự vai trò của Excel khoảng một thập kỷ trước. Ở bậc đào tạo, một số trường đã chủ động tích hợp thực hành phần mềm, hệ thống thông tin kế toán, ERP – AMIS, phân tích dữ liệu, Fintech, AI, Blockchain cùng chuẩn mực quốc tế như IFRS và ACCA vào chương trình, giúp sinh viên vừa nắm kiến thức nền tảng vừa quen với môi trường số khi ra trường. Với người đi làm, thông điệp rất rõ: học AI không chỉ là biết dùng chatbot, mà là xây bộ kỹ năng AI cần thiết xoay quanh kiểm chứng kết quả, bảo vệ dữ liệu và ra quyết định cuối cùng dựa trên hiểu biết chuyên môn. Trong thời đại mà doanh nghiệp sẵn sàng bỏ qua ứng viên thiếu kỹ năng AI, lựa chọn không học nữa đồng nghĩa với chấp nhận đứng ngoài vùng lương cao, ngoài các cơ hội thăng tiến, và dần trôi về phía nhóm công việc dễ bị tái cấu trúc khi công nghệ thay đổi.
