An toàn số là năng lực tự bảo vệ, không phải danh sách điều cấm
Giáo dục an toàn số là quá trình giúp trẻ nhận diện rủi ro, bảo vệ thông tin cá nhân, kiểm chứng nội dung và tìm kiếm trợ giúp để tham gia Internet một cách an toàn, cân bằng và tự tin. Vì thế, chỉ nhắc trẻ tránh người lạ hay không bấm đường link đáng ngờ là chưa đủ: các em cần biết vì sao một tình huống đáng lo và phải làm gì tiếp theo.
Trẻ em trên mạng học tập, kết nối, giải trí và thể hiện bản thân; nhu cầu ấy không khác biệt nhiều giữa miền núi và đô thị. Nhưng biết dùng mạng xã hội, tìm kiếm thông tin hay tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với việc đã biết tự bảo vệ, kiểm chứng tin và sử dụng Internet lành mạnh. Những buổi hướng dẫn tại hai trường phổ thông ở Lào Cai, tổ chức trong chương trình “Có vaccine số, tự tin khám phá – làm chủ thế giới số”, vì vậy có ý nghĩa vượt khỏi một buổi cảnh báo: trẻ được trao cơ hội trao đổi và thực hành kỹ năng.
Cách tiếp cận này quan trọng bởi rủi ro gồm lừa đảo, dụ dỗ và xâm hại; thủ đoạn ngày càng tinh vi, trong khi khả năng tiếp cận kiến thức và dịch vụ hỗ trợ còn chênh lệch giữa địa bàn. An toàn mạng cho trẻ phải bắt đầu từ năng lực chủ động, không phải kỳ vọng rằng các em sẽ tránh được mọi nguy cơ chỉ nhờ lời dặn.
Kỹ năng cần sát với trải nghiệm và tiếng nói của trẻ
Kỹ năng số cho trẻ nên bao gồm nhận diện nội dung không phù hợp, sàng lọc và kiểm chứng thông tin, giữ kín dữ liệu cá nhân, ứng xử văn minh và biết báo cho người đáng tin cậy khi gặp tình huống khiến mình bất an. Ở trường Tiểu học Hòa Ninh, học sinh được hướng dẫn tránh đường link không phù hợp, chọn video đúng lứa tuổi, không chơi game bạo lực và không nghe lời rủ rê từ người lạ. Đây là những kỹ năng thiết thực hơn một lời nhắc chung chung như “dùng mạng cẩn thận”.
Giáo dục an toàn số ở vùng dân tộc thiểu số và miền núi cần được địa phương hóa, thay vì áp dụng đồng loạt một kịch bản. Muốn vậy, cần lắng nghe học sinh, giáo viên và cộng đồng để chọn tình huống gần với đời sống địa phương, dễ hiểu và có thể áp dụng. Các em ở Lào Cai đã nêu mối bận tâm về điện thoại trước giờ ngủ, thông báo gây xao nhãng và áp lực so sánh trên mạng; một số đề xuất gia đình cùng tập thể dục, dùng ứng dụng nhắc giờ hoặc thống nhất thời gian sử dụng thiết bị.
Điều đáng chú ý là trẻ không chỉ là đối tượng tiếp nhận bài học. Khi được lắng nghe và thực hành, các em có thể nhận diện vấn đề, đề xuất cách giải quyết và lan tỏa hành vi số tích cực trong gia đình, trường học, cộng đồng.
Lâm Đồng cần biến hoạt động thành nếp hỗ trợ lâu dài
Tại Lâm Đồng, nhà trường, Liên đội và các lực lượng địa phương phối hợp tuyên truyền, hướng dẫn học sinh sử dụng Internet an toàn; ở bậc trung học, nội dung còn được lồng ghép vào môn học, sinh hoạt dưới cờ và giáo dục văn hóa ứng xử, phòng chống bắt nạt trên mạng. Hướng đi này đúng vì trẻ cần được nhắc lại và thực hành trong nhiều không gian, chứ không chỉ nghe một buổi nói chuyện.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, quy mô dân số trẻ của tỉnh tăng lên hơn 400.000 học sinh, sinh viên và thanh, thiếu niên từ 12 đến 24 tuổi. UBND tỉnh đã ban hành Công văn số 14795 yêu cầu triển khai chương trình bảo vệ và hỗ trợ trẻ em phát triển trên môi trường mạng giai đoạn 2026–2030. Mục tiêu là đến năm 2027 có tối thiểu 60% cơ sở giáo dục phổ thông được hướng dẫn triển khai giải pháp bảo đảm an toàn thông tin, bảo vệ trẻ; đến năm 2030, tỉnh phấn đấu đạt 100%.
Quy mô ấy đòi hỏi mạng lưới hỗ trợ chứ không chỉ chiến dịch. Teen Safety School Tour 2026 – An toàn số cho em, do Hiệp hội An ninh mạng Quốc gia, TikTok Việt Nam và MSD United Way Vietnam đồng tổ chức, tập trung vào ba trụ cột: an toàn số, sức khỏe số và thiếu niên nói. Để kỹ năng tồn tại sau mỗi hoạt động, giáo viên, cha mẹ và lực lượng hỗ trợ địa phương cần được trang bị để đồng hành, lắng nghe và chỉ cho trẻ nơi tìm trợ giúp.
Lâm Đồng đang hướng tới môi trường mạng an toàn, lành mạnh, đồng thời giúp trẻ sử dụng công nghệ tích cực và phù hợp lứa tuổi. Thước đo cuối cùng không nên chỉ là số trường tham gia, mà là liệu mỗi em có thể nhận ra rủi ro, biết cách xử lý và tin rằng mình sẽ được giúp đỡ hay không. Trao kỹ năng, lắng nghe trẻ và duy trì mạng lưới cộng đồng là con đường thuyết phục hơn cả để các em tự tin làm chủ không gian mạng.
