Điện mặt trời mái nhà: Từ trụ cột chính sách đến “phao cứu sinh” chống thiếu điện 2027
Điện mặt trời mái nhà là mô hình lắp đặt các tấm pin quang điện trên mái nhà để tạo ra nguồn điện phân tán, gắn với phụ tải tại chỗ, ưu tiên tự sản xuất tự tiêu thụ, chỉ đấu nối hạn chế với lưới điện nhằm giảm áp lực đầu tư nguồn lớn và hạ tầng truyền tải cho hệ thống điện quốc gia. Chính phủ đang coi điện mặt trời mái nhà là giải pháp cấp bách để đối phó nguy cơ thiếu điện 2027, nhưng bài toán không còn là thiếu chính sách mà là thiếu khả năng biến chính sách thành dự án cụ thể trên từng mái trường, mái bệnh viện, mái công sở.
Ngày 16/9, Bộ Công Thương yêu cầu các bộ, địa phương và EVN đẩy mạnh chương trình điện mặt trời mái nhà tự sản xuất tự tiêu thụ trên mái trụ sở, trường học, bệnh viện và công trình công cộng. Cùng lúc, công văn 7404/BCT-ĐL được ban hành để đôn đốc thực thi Chỉ thị 10 về tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, với mốc hoàn thành trước 31/3/2027. Đây không chỉ là một đề án năng lượng tái tạo nữa, mà là “phao cứu sinh” cho hệ thống điện khi Bộ Công Thương dự báo thiếu công suất khoảng 4.256 MW từ năm 2027 và có thể lên gần 14.000 MW vào năm 2030 nếu các dự án nguồn, lưới tiếp tục chậm trễ.
Vì sao chính sách năng lượng tái tạo đã mở, mà mái nhà vẫn chưa có điện?
Nhìn trên giấy tờ, hành lang chính sách năng lượng tái tạo đã rộng hơn hẳn so với giai đoạn trước: từ cơ chế mua bán điện trực tiếp đến khung quy định cho điện mặt trời mái nhà và tỷ lệ điện dư được phép bán lên hệ thống. Nhưng thực tế, tiến độ lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản xuất tự tiêu thụ vẫn ì ạch. Công văn 7404 cho thấy mới chỉ có 2/34 tỉnh, thành là Bắc Ninh và Lai Châu hoàn thành chính sách hỗ trợ hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Nói cách khác, chính sách đã “chạy”, nhưng địa phương vẫn đứng yên.
Theo Bộ Công Thương, tiến độ triển khai ở cấp địa phương đang chậm rõ rệt. Nhiều tỉnh chưa ban hành kế hoạch hoặc chưa báo cáo thực hiện Chỉ thị 10. Ngay cả với khu vực công, nơi Nhà nước nắm toàn bộ tài sản mái nhà, yêu cầu “lên kế hoạch, bố trí vốn hoặc thu hút đầu tư để lắp điện mặt trời” vẫn mới dừng ở văn bản. Câu hỏi không còn là có nên làm điện mặt trời mái nhà hay không, mà là vì sao một mô hình không cần giải phóng mặt bằng, triển khai nhanh, giúp giảm điện lấy từ lưới vào ban ngày vẫn chưa được nhân rộng. Điều này cho thấy điểm nghẽn nằm ở năng lực tổ chức thực hiện hơn là ở bản thân chính sách.
Ba “nút thắt” lớn: vốn, kỹ thuật và năng lực thực thi địa phương
Điện mặt trời mái nhà tự sản xuất tự tiêu thụ nghe có vẻ đơn giản: lắp trên mái, dùng tại chỗ, hạn chế bán lên lưới. Nhưng để hàng nghìn mái nhà công sở thành “nhà máy điện mini” thì hệ thống phải giải được ít nhất ba nút thắt. Thứ nhất là vốn: các cơ quan công phải tự chủ động bố trí ngân sách hoặc kêu gọi nhà đầu tư, trong khi nhiều nơi còn khó khăn chi thường xuyên. Bộ Công Thương buộc phải nêu rõ, khi thiếu nguồn lực, các đơn vị có thể đề nghị Bộ Tài chính, HĐND, UBND tỉnh xem xét hỗ trợ đầu tư hệ thống điện mặt trời và lưu trữ năng lượng.
Thứ hai là kỹ thuật và hạ tầng. Giai đoạn bùng nổ điện mặt trời, điện gió trước đây đã từng khiến nhiều khu vực phải giảm phát do lưới truyền tải không theo kịp. EVN hiện được giao kiểm tra đấu nối các hệ thống có kết nối với lưới để tránh phát triển tự phát, gây quá tải cục bộ. Thứ ba là năng lực thực thi: nhiều địa phương thiếu đội ngũ đủ hiểu cả quy hoạch điện, đầu tư công lẫn an toàn điện mặt trời, nên ngại chịu trách nhiệm. Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng, các dự án nguồn lớn chậm tiến độ và nhu cầu đầu tư lưới đến 2030 là rất lớn, vì ngại rủi ro mà chậm quyết chỉ làm nguy cơ thiếu điện 2027 trầm trọng thêm.
Phú Thọ và những mái nhà công sở biến thành “nhà máy điện xanh”
Giữa bức tranh triển khai chậm, một số địa phương đang chứng minh rằng điện mặt trời mái nhà không phải là khẩu hiệu. Phú Thọ là ví dụ điển hình: hàng chục nghìn mét vuông mái nhà công sở đang được quy hoạch thành “nhà máy điện tại chỗ”, giúp tối ưu tài sản công, giảm áp lực lên lưới quốc gia và thúc đẩy mục tiêu chuyển dịch năng lượng bền vững. Theo đề án điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu cho các tòa nhà công sở cấp tỉnh đến năm 2030, tỉnh dự kiến đầu tư hệ thống với tổng công suất khoảng 4.280 kWp.
Khảo sát 65 trụ sở cho thấy diện tích mái hơn 48.400 m², trong đó 37 đơn vị đủ điều kiện triển khai ngay với khoảng 42.000 m². Khi vận hành, hệ thống dự kiến sản xuất gần 3.996 MWh/năm, trong đó 2.854 MWh được tiêu thụ trực tiếp, giúp giảm bình quân hơn 62% lượng điện nhận từ lưới và tiết kiệm chi phí cho từng đơn vị. Đề án gắn với kế hoạch đầu tư công trung hạn 2026-2030, đồng thời nhấn mạnh vai trò của Công ty Điện lực địa phương là “mắt xích kỹ thuật then chốt” bảo đảm an toàn đấu nối. Cách làm này cho thấy: khi tỉnh chủ động quy hoạch, đảm bảo nguồn vốn và có doanh nghiệp điện lực đồng hành, điện mặt trời mái nhà có thể trở thành mô hình cụ thể chứ không phải mục tiêu chung chung.
Đồng hồ đếm ngược đến 31/3/2027: nếu không làm nhanh, sẽ phải quay lại than đá
Mốc 31/3/2027 đối với điện mặt trời mái nhà là bước tiến so với những yêu cầu chung chung trước đây. Đây là thời hạn không chỉ dành cho giấy tờ, mà cho cả kWh điện phải sẵn sàng trên lưới trước khi nguy cơ thiếu điện 2027 trở thành hiện thực. Bộ Công Thương ước tính riêng các mái bệnh viện, trường học, trụ sở cơ quan Nhà nước có thể lắp đặt khoảng 2.800 MW điện mặt trời, triển khai nhanh, không tốn thêm đất và giảm lượng điện lấy từ lưới ban ngày. Nếu nguồn công suất phân tán này không xuất hiện đúng lúc, hệ thống buộc phải trông chờ nhiều hơn vào các dự án nhiệt điện than mà chính Bộ đang xem xét bổ sung khoảng 5.300 MW đến 2030.
Ở góc độ chính sách năng lượng tái tạo, đây là phép thử quan trọng: hoặc điện mặt trời mái nhà thực sự trở thành trụ cột tự sản xuất tự tiêu thụ trên mái nhà công và dân cư, hoặc nó sẽ là cơ hội bị bỏ lỡ khiến Việt Nam lặp lại vòng luẩn quẩn “thiếu điện – bổ sung than – quá tải lưới – dừng phát” như giai đoạn bùng nổ trước. Cần nhìn nhận thẳng thắn rằng điểm nghẽn không nằm ở các công văn, mà ở quyết tâm và năng lực tổ chức thực hiện của địa phương. Khi mỗi mái nhà công sở đều có thể là một nhà máy điện xanh, việc trì hoãn không còn là sự thận trọng, mà là một dạng chi phí cơ hội rất cụ thể: rủi ro thiếu điện, tăng phát thải và mất niềm tin vào chính sách.
